http://github.com/dylang/node-rsssite-lib/media/favicon.pngWebpage HTML Export plugin for ObsidianMon, 04 May 2026 07:35:36 GMTMon, 04 May 2026 07:35:28 GMT60Enkele veelvoorkomende voorbeelden: Mediaserver — andere computers kunnen muziek beluisteren of films bekijken via de server. Webserver — een website hosten zodat andere computers ernaar kunnen surfen. Bestandsserver (fileserver) — ervoor zorgen dat je via elke computer aan je bestanden kan. Gameserver — meerdere spelers laten deelnemen aan dezelfde spelomgeving. Printserver — alle printopdrachten beheren en doorsturen naar de juiste printer. Denk maar eens na hoeveel server jij dagelijks gebruikt, zonder het zelf te beseffen... Een server is in essentie gewoon een computer die continu beschikbaar is en een dienst levert. Dat hoeft helemaal geen duur, professioneel apparaat te zijn. Er zijn verschillende opties, elk met hun eigen afweging qua prijs, verbruik en prestaties.Een nieuwe server, specifiek gebouwd voor servertaken. Krachtig, betrouwbaar, maar ook de duurste optie — zowel in aankoopprijs als stroomverbruik.

Richtprijs: circa 500 euro per jaar (5 jaar afgeschreven + elektriciteit).Een tweedehands professionele server, bijvoorbeeld een Dell PowerEdge. Veel goedkoper dan nieuw, maar nog steeds gebouwd voor servergebruik. Populaire keuze voor kleine bedrijven en hobbyisten.
Richtprijs: circa 275 euro per jaar (5 jaar afgeschreven + elektriciteit).Een oude computer die anders weg zou gaan, kan prima dienst doen als server voor lichte taken. Goedkoop en duurzaam, maar beperkt in prestaties en energiezuinigheid.
Richtprijs: circa 135 euro per jaar (5 jaar afgeschreven + elektriciteit).In plaats van eigen hardware te beheren, huur je rekenkracht bij een cloudprovider zoals Linode (nu Akamai), DigitalOcean of Hetzner. Je betaalt enkel voor wat je gebruikt en hebt geen zorgen over hardware, stroom of cooling.
Richtprijs: circa 288 dollar per jaar voor een basisinstantie.De Raspberry Pi is een compacte single-board computer, oorspronkelijk ontwikkeld door de Universiteit van Cambridge in 2012 met als doel: onderwijs. Het is wereldwijd de meestgebruikte mini-computer voor hobbyprojecten en onderwijs.Dankzij het lage stroomverbruik, de kleine afmetingen en de actieve community is de Raspberry Pi ideaal als instapserver voor: Webservers Bestandsservers Domotica en IoT AI-experimenten Leren over netwerken en Linux
Richtprijs: circa 53 euro per jaar (aankoopprijs gespreid + elektriciteit).Jammer genoeg is de prijs flink gestegen, waardoor de andere opties interessanter worden om te bekijken ...TIP: Interessante bronnen voor zelfgehoste services:
awesome-selfhosted
awesome-sysadmin
Voor deze uitbreiding gaan we proberen een zo realistisch mogelijk situatie na te bouwen. We spelen de rol van een systeem- en netwerkbeheerder die een server op afstand (bijvoorbeeld in China) moet configureren. Dit toont ons enkele zaken die wereldwijd ontelbaar keer per dag worden gebruikt: Proxmox, SSH, SFTP ...
Het komt er dus op neer dat we 1 keer werken met Proxmox (= het equivalent van eenmalig fysiek te werken aan de server). We activeren dan SSH waardoor we op afstand kunnen verbinden. Nadien installeren we een webserver en gebruiken we SFTP om een website over te zetten zodat iedereen in het netwerk deze kan bereiken.In principe zou je het ook "headless" kunnen doen: SSH activeren tijdens installatie. Niet elk OS laat dit echte toe, vandaar dat we dit nu niet hebben geactiveerd.
We leggen eerst enkele begrippen uit - nadien zie je bij de handleiding hoe je deze in de praktijk gebruikt.
Proxmox Virtual Environment (of kortweg Proxmox) is een open-source platform voor virtualisatie. Het laat je toe om op één fysieke machine meerdere virtuele machines (VM's) en containers te draaien — elk met hun eigen besturingssysteem, netwerkinstellingen en resources. Het is een type 1 hypervisor en laat toe om VM's en containers aan te maken - kijk zeker eens het onderdeel rond virtualisatie na als je vergeten bent wat dit betekent. Wereldwijd zijn enorm veel bedrijven de overstap aan het maken van heel dure software naar deze gratis tool en besparen hierdoor tienduizenden euro's per jaar.
Proxmox is gebaseerd op Linux (Debian) en wordt beheerd via een webinterface of cli op afstand. Je hebt dus geen scherm, toetsenbord of muis nodig op de server zelf.Dit maakt Proxmox ideaal voor een werkomgeving: één krachtige machine kan tientallen virtuele omgevingen draaien, elk volledig geïsoleerd van elkaar.In een professionele omgeving wil je zelden rechtstreeks op de fysieke hardware werken. Virtualisatie biedt een aantal belangrijke voordelen: Isolatie — elke VM is een aparte omgeving. Een fout in de ene VM heeft geen invloed op de andere. Snapshots — je kan op elk moment een momentopname nemen van een VM en daarnaar terugkeren als er iets misgaat. Efficiëntie — meerdere servers op één machine, zonder dat je voor elke server aparte hardware nodig hebt. Schaalbaarheid — resources (CPU, RAM, opslag) kan je eenvoudig aanpassen per VM. Herstel — een kapotte VM herstel je in seconden door terug te gaan naar een snapshot. Je opent de Proxmox-webinterface via de browser op een ander toestel in hetzelfde netwerk. Wat dit juist betekent, dat bespreken we zeker nog tijdens netwerkbeheer volgend schooljaar.https://ip-adres:8006
Van daaruit kan je: Nieuwe VM's aanmaken en configureren ISO-bestanden uploaden om een besturingssysteem te installeren VM's starten, stoppen of herstarten De console van een VM openen — dit is het equivalent van fysiek achter die machine zitten Snapshots beheren ... In dit project gebruiken we Proxmox om één keer een virtuele machine te configureren. We activeren SSH en verlaten daarna de Proxmox-interface. Vanaf dat moment beheren we de VM volledig op afstand — precies zoals een beheerder in de praktijk zou doen.SSH (Secure Shell) is een protocol om beveiligd op afstand verbinding te maken met een andere computer. Je bedient die computer volledig via de CLI — alsof je er letterlijk voor zit. Je kan dus effectief alles doen wat je zou kunnen doen met fysieke toegang (enkel niet op de "aan" knop duwen).
Vóór SSH was Telnet de standaard om op afstand in te loggen op een systeem. Het grote probleem: alles — inclusief je gebruikersnaam en wachtwoord — werd verstuurd als leesbare tekst. Iedereen die het netwerkverkeer kon onderscheppen (via een tool zoals Wireshark), kon meekijken.SSH lost dit op door alle communicatie te versleutelen. Dit is hetzelfde principe als het verschil tussen HTTP en HTTPS, of tussen FTP en SFTP. De "S" van secure is dus belangrijk! Dit wordt volgend jaar tijdens cybersecurity in de praktijk duidelijk.SSH is technisch complex. Een metafoor helpt om de essentie te vatten.Stel: Boris wil beveiligd communiceren met Rusland (de server).
Stap 1 — Eerste contact Boris stuurt een bericht naar de publieke mailbox van Rusland: "ik wil contact." Rusland haalt dit bericht op met zijn private key — niemand anders kan dat.Stap 2 — Rusland authenticatie Rusland stuurt zijn handtekening en publieke sleutel terug. Boris controleert of hij Rusland kent — is dit echt wie het beweert te zijn?Stap 3 — Communicatie in codetaal Er wordt een geheime, versleutelde communicatielijn opgezet die alleen Boris en Rusland kennen. Vanaf nu verloopt alles versleuteld.Stap 4 — Boris authenticatie Boris bewijst wie hij is: via gebruikersnaam + wachtwoord, of via een geheime sleutel.Stap 5 — Veilige communicatie De verbinding is gelegd. Alle berichten worden veilig verstuurd via de versleutelde tunnel.Of meer technisch: Handshake — opbouw van de sessie Client wil verbinden via SSH. Er worden afspraken gemaakt over SSH-versie, encryptie-algoritmes en de berekening van een shared secret. Serverauthenticatie De server stuurt zijn handtekening en publieke sleutel. De client verifieert de identiteit van de server. Versleutelde sessie Er wordt een symmetrische sessiesleutel aangemaakt. Alle verdere communicatie is versleuteld. Clientauthenticatie (twee opties) Optie A: gebruikersnaam + wachtwoord (eenvoudiger) Optie B: keypairs (public/private keys) — veel veiliger Verzenden van commando's Alle commando's worden verstuurd via de beveiligde tunnel.
Bij authenticatie via keypairs wordt er een sleutelpaar aangemaakt: De public key staat op de server. De private key blijft op jouw computer en verlaat die nooit. De server versleutelt een uitdaging met jouw public key. Alleen jij kan die ontcijferen met je private key — zo bewijs je je identiteit zonder ooit een wachtwoord te versturen.Zonder extra software — via PowerShell, CMD of terminal:ssh gebruikersnaam@servernaam ssh gebruikersnaam@ip-adres Voorbeelden:ssh jeroen@jeroenserver ssh jeroen@10.20.0.55
Bij de eerste verbinding met een server zal SSH vragen of je de server vertrouwt en de fingerprint wil opslaan. Typ yes om te bevestigen. Dit voorkomt dat je in de toekomst ongemerkt verbindt met een andere machine.Via dedicated SSH-softwareSoms wil je extra functies zoals sessiebeheer, opgeslagen verbindingen of een grafische interface:

PuTTY — gratis, veelgebruikt op Windows Remote Desktop Manager — uitgebreider sessiebeheer - zware systeemeisen - enkel aan te raden als echt tientallen apparaten moet beheren Via andere software met SSH-ondersteuningVeel ontwikkeltools ondersteunen SSH rechtstreeks: Visual Studio Code — via de Remote Development extensie kan je bestanden op een server bewerken alsof ze lokaal zijn. PhpStorm / JetBrains IDEs — ingebouwde SSH-terminal en remote deployment. Als je eenmaal SSH hebt geactiveerd op een server, kan je er zelfs mee verbinden via je smartphone. Eigenlijk met eender welke software die het SSH protocol ondersteunt:

Mobile SSH (Secure Shell) - Apps op Google Play
Termius - Modern SSH Client - Apps op Google PlaySFTP (Secure File Transfer Protocol) is een protocol om bestanden beveiligd over te zetten tussen twee computers. Het maakt gebruik van dezelfde SSH-tunnel als SSH zelf — alle data is dus versleuteld.
SFTP is de veilige opvolger van FTP (File Transfer Protocol), dat net zoals Telnet alles in leesbare tekst verstuurt.Via dedicated SFTP-software:

WinSCP — gratis, intuïtieve interface, populair op Windows FileZilla — gratis, cross-platform, veelgebruikt Via ontwikkeltools met SFTP-ondersteuning: Visual Studio Code — via de SFTP-extensie kan je bestanden rechtstreeks van en naar de server synchroniseren. PhpStorm / JetBrains IDEs — ingebouwde remote server configuratie met automatische sync. Ook weer als bij SSH: eender welke software die SFTP ondersteunt kan je gebruiken:

Mobile SFTP(Secure FTP Client) - Apps op Google PlayHet volgende gaan we samen doen Werken op Proxmox SSH installeren en activeren op je VM Root access instellen Verbinding met Proxmox verbreken Vanaf hier "remote" werken: verbinden via SSH Webserver instellen en testen Website uploaden via SFTP Website aanpassen via VS Code Nadien krijgen jullie een opdracht om deze zaken te herhalen - je start dan terug van een VM zonder actieve SSH server.Ga naar het ip-adres + poortnummer via je browser:https://ip-adres:8006 Login via de gegevens die de leerkracht je geeft.
Je krijgt elk een VM toegewezen. Start deze op.

Login met de gegevens die de leerkracht je geeft.
Installeer de openssh-server.
Vraag je IP-adres op en onthoud dit (of noteer het voor de zekerheid).
Probeer via je windows-client te verbinden met het IP-adres en de "leerling" account.
Succes!
Minder succes! Het staat namelijk standaard uit dat je als root via SSH kunt inloggen.
Terug op Proxmox:
Pas het bestand aan op de volgende manier:

reboot 1XSucces via root!
Ga eens naar het IP-adres van je VM via de browser: zoals je ziet draait er nog geen webserver.
Installeer deze via het volgende commando:
Kijk eens aan wat een mooie "landing page" die Apache2 standaard heeft.
Wil je deze toch aanpassen: dit is de locatie van de index.html op je webserver:
Je kan dit gewoon via SSH verder aanpassen:
Of je kan ook een volledig eigen pagina maken: verwijder de oude en maak een nieuwe aan.
Een simpele test om te zien of het lukt!
Succes!
Plak de inhoud van de volgende site eens in de index.html:
pastebin.com/raw/c0TBi2qX
Prachtig! Deze gaan we nu verder aanpassen.
Opmerking: wil je meer structuur in je website brengen, kan je ook submappen aanmaken. Je gaat dan naar de pagina door:https://ip-adres/submap/bestandsnaam.html Zie voorbeeld:

SSH is vooral voor het op afstand beheren van de server: updates, backups, software installeren, reboots ... Dit is de snelste manier die weinig belasting op de server en het netwerk veroorzaakt. Dit wordt dus voornamelijk gebruikt door de systeem- en netwerkbeheerders die deze hardware als admin beheren.Ben je bijvoorbeeld een web- of applicatieontwikkelaar, dan zijn er betere alternatieven. We bespreken hier kort twee gemakkelijke manieren:
Download en installeer: WinSCP :: Official Site :: DownloadTijdens installatie kan je best kiezen voor de "explorer" interface (persoonlijke voorkeur).Zoals je kan zien bij deze software, kan je gemakkelijk verbindingen toevoegen en opslaan, waardoor je heel gemakkelijk in de toekomst met 1 klik opnieuw kunt verbinden.

Open je de verbinding, dan maak je via een SSH-tunnel een beveiligde verbinding en kan je alle mappen raadplegen op een vergelijkbare manier als die op je eigen computer.
Dubbel klikken om een bestand te openen:
Slepen van bestanden op je eigen computer (rechts) naar de server (links).

Maak eens een map aan met je eigen voornaam in /var/www/html. Sleep er een html-bestand in van de lessen webdevelopment. Kan je het bereiken via de browser?Er is echter nog een gemakkelijkere manier, eentje die SSH, SFTP en de voordelen van een code editor combineert: VS Code. Al heeft Jetbrains uiteraard ook deze optie in de verschillende tools. We gebruiken nu VS Code omdat het zo snel werkt.
Installeer eerst de extensie: Remote - SSH - Visual Studio MarketplaceOp de remote explorer:
Druk op + om een nieuwe verbinding toe te voegen.
Voer het juiste commando in: ssh user@ip
Kies de bovenste locatie om op te slaan:
Klik om de verbinding te openen die je net hebt toegevoegd:
Kies voor het juiste OS van de server - Linux in dit geval.
Geef het wachtwoord in:
Nu kan je net als bij WinSCP de folders openen die je wilt bewerken:
Ga naar de folder van de webserver:
Accepteer dat je de folder vertrouwt.
Je zal zien dat je nu de voordelen van een code editor kunt gebruiken:
Folders toevoegen verloopt net zoals je gewend bent. Je kan ook bestanden en mappen slepen, copy-pasten ... Vergelijkbaar dus met SFTP - met de voordelen van een code editor erbij.

Daarnaast kan je net als bij een SSH-verbinding via opdrachtprompt, ook een terminal gebruiken:
Hierbij werken dus alle commando's die je gewend bent van de vorige lessen - je hebt dus de volledige controle over de server en je kunt tegelijk alle bestanden bewerken via VS Code!

Pas de index.html eens aan met je eigen naam in plaats van Jeroen.Voeg een img map toe en voeg een afbeelding toe bij "explore our services"]]>11.-gebruik-en-configuratie-van-een-os/11.8-cli-beheer-op-afstand-van-een-(web)server-via-ssh,-sftp-....html11. Gebruik en configuratie van een OS/11.8 - CLI - beheer op afstand van een (web)server via SSH, SFTP ....mdTue, 28 Apr 2026 12:15:20 GMT<figure><img src="media/image-513.png"></figure>We maken de volgende users + wachtwoord combinaties aan tijdens installatie. Opgepast: stel dit net zo in als het hier staat! root admin eigenvoornaam admintwo Na installatie maak je een controlepunt aan: clean install!Het belangrijkste bij het werken met een CLI is dat je leest wat er staat. Schokkend, dat besef ik.
Je hebt enkel tekst om je besturingssysteem te besturen. Lezen én begrijpen is dus de boodschap. Als voorbeeld: wat vraagt het OS hier?
Je geeft inderdaad eerst in wie je bent. Nadien, bij het ingeven van een wachtwoord, zullen er geen tekens verschijnen op het scherm. Dit is een bewuste beveiligingsmaatregel tegen bruteforcing omdat je dan het aantal tekens van het wachtwoord niet kunt bepalen.
Na het inloggen zie je meteen wie er is ingelogd, op welk toestel en in welke map je werkt:user @ naamvanpc : huidigemap
Voorbeeld van andere user die is ingelogd en in een andere map aan het werken is:
root — de ingelogde gebruiker debian — de naam van het toestel /usr/bin — de huidige map (working directory) # — alles wat na dit teken staat, wordt uitgevoerd als een commando - zie volgend onderdeel Een CLI-commando volgt steeds dezelfde logica, ook al kan de syntax volledig verschillen. Commando's zijn hoofdlettergevoelig: pwd en PWD zijn niet hetzelfde.
Gebruik Tab voor automatisch aanvullen van commando's en padnamen. Gebruik de pijltjestoetsen om naar links en rechts te bewegen in de tekst die je al hebt ingevoerd. Gebruik de pijltjestoetsen naar boven en beneden om te wisselen tussen de vorige commando's die je al hebt ingegeven. Enkele commando's die je al kunt testen: Terminal leegmaken.clear Overzicht van alle uitgevoerde commando's.history Het commando met nummer 42 uit de history opnieuw uitvoeren.!42 Systeem herstarten of afsluiten (als root).reboot shutdown now Huidige sessie of gebruiker afmelden.exit Toont alle bestanden en mappen in de huidige directory.ls
Print working directory — toont de map waar je je momenteel bevindt.pwd
Navigeren via een absoluut pad.cd /home/username Één niveau hoger navigeren. Zie onderstaande voorbeeldstructuurcd .. home ├─── jeroen │ └─── jeroen cools Naar een map gaan die zich in de huidige working directory bevindt.cd ./map Spaties in mapnamen vereisen aanhalingstekens:cd "./jeroen cools"
Een nieuwe map aanmaken.mkdir /home/username/projecten/map1
Een lege map verwijderen. rmdir /home/username/projecten/map1
Bevat de map nog bestanden of submappen, dan werkt dit commando niet.
Een map verwijderen inclusief alle inhoud (bestanden en submappen). De optie -r staat voor recursive. Gebruik dit commando met aandacht: verwijderde bestanden zijn niet eenvoudig te herstellen.rm -r /home/username/projecten/map1
Map of bestand verplaatsen.mv locatievanmapofbestand nieuwelocatievanmapofbestand
Map of bestand kopiëren.cp locatievanmapofbestand nieuwelocatievanmapofbestand Opgepast: net als bij het verwijderen van een map, moet je ook de -r optie meegeven bij het kopiëren van een map. Bij mv heb je dit niet nodig: de hele folder en de inhoud wordt mee verplaatst. Ook bij een bestand is -r niet nodig - het is dus enkel nodig bij het verwijderen en kopiëren van een map. Mocht je dit vergeten, geen probleem: lees en ontdek hoe duidelijk foutmeldingen kunnen zijn:
Opmerkingen: Bij sommige systemen moet plocate eerst geïnstalleerd worden: apt install plocate Als resultaten ontbreken of verouderd zijn, voer dan eerst updatedb uit om de database te vernieuwen waarin plocate zoekt: updatedb Zoek een bestand of map (hoofdlettergevoelig).locate home Zoeken zonder hoofdlettergevoeligheid.locate -i ssh_conf
grep doorzoekt tekst(bestanden). Dit is heel handig, zeker ook in combinatie met "pipes" (cxlezie verder in de cursus: output- en inputredirection)Zoek naar een term in een bestand.grep "zoekterm" /home/username/logbestand.txt Zoeken zonder hoofdlettergevoeligheid.grep -i "zoekterm" /home/username/logbestand.txt
Gecombineerd via een pipe: inhoud ophalen en filteren.ip a | grep "error"
Een leeg bestand aanmaken. Je kan dit met eender welk bestand doen, zolang je de extensie aanpast (bv: .txt)touch /home/username/test.txt Een bestand verwijderen.rm /home/username/test.txt De volledige inhoud van een bestand tonen.cat /home/username/networkinfo.txt
De inhoud tonen, lijn per lijn. Verlaten met Ctrl + Z. Handig als je bestand langer (meer regels text) is dan je scherm.less /home/username/networkinfo.txt Het bestand openen in de teksteditor Nano. Ctrl + O — opslaan Ctrl + X — afsluiten nano /home/username/networkinfo.txt

Opmerking: bekijk even het hoofdstuk over de structuur van Linux als je een opfrisser wilt over root, sudo ...De huidige terminalsessie verhogen naar root.su
Eén commando uitvoeren met rootrechten.sudo apt install apache2 Opmerking 1: Als sudo niet werkt, installeer het eerst als root: apt install sudo

Opmerking 2: de gebruiker die sudo wil uitvoeren, moet lid zijn van de sudo-groep. Zie usermod hieronder. Log hiervoor in als root - niet via su proberen.
Pas echter op met het gebruik van root en sudo. Zeker bij online mensen die je willen "helpen". Als je zeker bent dat je een checkpoint hebt. Bekijk het volgende commando en denk eens na wat het doet...sudo rm -rf --no-preserve-root / De volgende commando's worden uitgevoerd door in te loggen als root.Gebruiker aanmaken met een homedirectory en bash als standaardshell.useradd -s /bin/bash -m walterwhite Wachtwoord instellen of wijzigen.passwd walterwhite
Gebruiker verwijderen.userdel walterwhite Loginnaam wijzigen: je wijzigt hier walterwhite naar jessepinkman.usermod -l jessepinkman walterwhite Opvragen in welke groepen de huidige gebruiker zit.id
Gebruiker toevoegen aan de sudo-groep (beheerdersrechten geven).usermod -a -G sudo walterwhite

Alle gebruikers oplijsten. Opgepast: je ziet hiermee alle users, ook diegene die enkel voor systeemdoeleinden, processen... worden gebruikt en waarmee je dus niet inlogt.cat /etc/passwd
De computernaam aanpassen. (sudo als je niet ingelogd bent als root)hostnamectl set-hostname nieuwe-naam De huidige computernaam opvragen.hostnamectl
Informatie over netwerkverbindingen tonen (ook: ifconfig of ip a).ip addr Informatie over de processor.lscpu Informatie over het werkgeheugen.lsmem Informatie over opslag.lsblk Op Debian en Debian-gebaseerde systemen is apt de standaard pakketbeheerder. Alle software-installaties, updates en verwijderingen verlopen via dit hulpmiddel.Zoeken naar beschikbare software in de pakkettenlijst.apt search apache2 Software installeren. (sudo als je niet ingelogd bent als root)apt install apache2
Software volledig verwijderen, inclusief configuratiebestanden. (sudo als je niet ingelogd bent als root)apt purge apache2 De lijst van beschikbare updates binnenhalen. (sudo als je niet ingelogd bent als root)apt update De updates ook effectief uitvoeren. (sudo als je niet ingelogd bent als root)apt upgrade Na de installatie van een nieuw programma is het aangeraden om nadien ook te updaten en upgraden. Output wegschrijven naar een nieuw bestand.ip a > /home/username/networkinfo.txt Output toevoegen aan een bestaand bestand.ip a >> /home/username/networkinfo.txt
Bestandsinhoud als invoer meegeven aan een commando. wc telt het aantal lijnen, woorden en tekens.wc < /home/username/networkinfo.txt Hetzelfde resultaat via een pipe: inhoud ophalen met cat en doorsluizen naar wc.cat /home/username/networkinfo.txt | wc
Bestandsinhoud filteren via een pipe.cat /home/username/networkinfo.txt | grep "inet" Je kan meerdere pipes ook combineren:cat /home/username/networkinfo.txt | grep "inet" | wc
Geef een commando in zonder argumenten voor basisinformatie:usermod
Veel commando's ondersteunen de optie -h of --help:apt -h ip addr help De volledige handleiding (manual) van een commando tonen. Q om af te sluiten.man pwd
Zoeken naar commando's op basis van een trefwoord.man -k "network" apropos "network"
]]>11.-gebruik-en-configuratie-van-een-os/11.7-cli-structuur,-gebruik-en-configuratie.html11. Gebruik en configuratie van een OS/11.7 - CLI - structuur, gebruik en configuratie.mdSun, 12 Apr 2026 15:55:56 GMT<figure><img src="media/image-472.png"></figure> Voorbeeld Windows:
Een CLI betekent concreet dat de bediening van software volledig via tekst verloopt. De CLI geldt als tegenhanger van de bekendere grafische gebruikersomgeving — de GUI (Graphical User Interface) - waarbij je via de cursor, knoppen en vensters software bedient. Een CLI-interface kan zorgen voor de volledige bediening van het besturingssysteem (OS). Dit kan zowel mét als zonder desktop environment. Voorbeeld: Command Prompt binnen Windows 10 (met DE)
Voorbeeld: Manjaro Linux (enkel CLI - dit is dus het volledige OS dat je nu ziet)
Daarnaast bieden sommige toepassingsprogramma's ook de mogelijkheid om via CLI aangestuurd te worden. Chocolatey met GUI (afbeelding)
Chocolatey met CLI
CLI is niet iets nieuws — het is de oorspronkelijke manier waarop mensen met computers communiceerden.In de beginjaren van de informatica — denk aan de jaren '60 en '70 — bestond er nog geen grafische interface. Computers werden bediend via ponskaarten of later via teletype-terminals: fysieke apparaten waarop je opdrachten intypte en waaruit papieren output rolde.

Met de opkomst van Unix (1969, Bell Labs) en later MS-DOS (begin jaren '80) werd de tekstgebaseerde interface de standaard voor zowel zakelijke als wetenschappelijke systemen. Iedereen die een computer wou bedienen, moest leren typen met de CLI.De GUI kwam pas later: Apple introduceerde in 1984 de Macintosh met een grafische interface voor het grote publiek, gevolgd door Microsoft Windows. Plots werd de computer toegankelijk voor mensen zonder technische achtergrond. Mensen lezen niet graag - ook toen niet.Toch verdween de CLI nooit. Integendeel — voor ontwikkelaars, systeembeheerders en beveiligingsexperts bleef (en blijft) het de voorkeursmethode. Een grafische schil is trager, kan gemakkelijker crashen en vereist extra ontwikkeltijd! Zie verder in dit onderdeel voor nog meer voordelen van een CLI. Interessant: Alle moderne besturingssystemen — ook macOS en Windows — draaien nog steeds op een onderliggende CLI-laag. De GUI is in feite een visuele schil bovenop deze laag. Deze drie termen worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze betekenen elk iets anders.Deze drie begrippen zorgen regelmatig voor verwarring — ook bij ervaren gebruikers. Toch is het onderscheid belangrijk om goed te begrijpen wat er zich precies afspeelt wanneer je een opdracht intypt.De terminal (of terminalemulator) is het venster of de toepassing waarin je typt. Het is louter een omhulling die invoer doorgeeft en uitvoer toont. Vroeger was een terminal een fysiek apparaat — een scherm met toetsenbord, rechtstreeks verbonden met een mainframe.
Voorbeelden: GNOME Terminal (Linux), Windows Terminal, iTerm2 (macOS) Je ziet hieronder dus de terminal emulator van Gnome. "To emulate" betekent "nabootsen" - deze toepassing is dus en nabootsing van de vroegere, fysieke hardware.
De shell is het programma dat achter de terminal draait en je opdrachten verwerkt. Het is de shell die begrijpt wat je typt, de opdracht uitvoert (of doorstuurt naar het OS) en het resultaat teruggeeft. Met andere woorden: het is de tekst die je ingeeft en wat de computer hiermee doet. Voorbeelden: bash(de meestgebruikte Shell binnen Linux distro's), Command prompt en de opvolger PowerShell (Windows) Je ziet bijvoorbeeld hieronder twee terminalvensters. Het linkse draait PowerShell en het rechtse is Command Prompt. Zoals je kan zien werken niet alle commando's bij beide Shells - de syntax en verwerking is anders!
CLI is geen programma, maar een concept: de manier van werken waarbij je via tekstinvoer een systeem of applicatie aanstuurt. Zowel de terminal als de shell zijn onderdelen van een CLI-omgeving. Samengevat: je typt in de terminal, de shell begrijpt en verwerkt je opdracht, en het geheel heet een CLI-omgeving. CLI is geen exclusiviteit van Linux. Elk veelgebruikt besturingssysteem heeft zijn eigen CLI-omgeving:Hoewel de syntaxis verschilt tussen systemen, is het onderliggende concept overal hetzelfde: je typt een opdracht, het systeem voert deze uit en geeft een resultaat terug.Om het concept concreet te maken, hier een illustratief voorbeeldje. Stel dat je de inhoud van een map wil bekijken:Linux / macOS:ls
Windows (CMD):dir
Beide opdrachten doen hetzelfde — de inhoud van de huidige map tonen — maar de syntax verschilt per systeem. Dit soort opdrachten leer je uitgebreid kennen in de volgende onderdelen. Je zal bijvoorbeeld al opmerken dat je commando's verder kunt aanpassen:ls -l Een GUI heeft zeker ook voordelen: Het is voor de gemiddelde gebruiker gebruiksvriendelijker, Visueel aantrekkelijker, Het vereist minder ICT-kennis en -vaardigheden. Waarom kiest men dan toch zo vaak voor een CLI — zeker bij serverdiensten of wanneer je specialiseert in eender welke ICT-richting? De redenen zijn talrijk:CLI staat veel dichter bij de hardware en de kernel dan een GUI. Er is één schil minder waarin fouten kunnen optreden, bugs kunnen voorkomen of crashes kunnen gebeuren.
Vergelijkbaar met het stabiliteitsargument: een GUI voegt een extra schil toe met allerlei functies en mogelijkheden. Voor hackers betekent dit meer kwetsbaarheden en meer zaken die ze kunnen gebruiken om "binnen" te geraken. Bekijk het als een huis met meer deuren: gemakkelijk voor de bewoners, maar ook voor dieven.Het toevoegen van een extra schil maakt een systeem niet alleen minder stabiel en veilig — het brengt ook extra kosten met zich mee. Een bedrijf moet immers designers betalen die de UI ontwerpen, ontwikkelaars die het geheel programmeren, en bug testers die het geheel valideren. Sommigen onder jullie hebben al eens geprobeerd om een GUI te maken tijdens de projectweken: dit kost heel wat tijd (en dus geld).Een extra schil die geladen moet worden, zorgt uiteraard voor een verminderde snelheid van het systeem. Bij moderne systemen is dit beperkt, maar zeker in een serveromgeving probeert men élke vertraging te vermijden.Bekijk het verschil maar eens voor Ubuntu. Als je zoveel mogelijk uit je server wilt halen, is CLI de aangewezen manier:Ubuntu met GUI: 2 GHz dual-core processor of beter 4 GB systeemgeheugen 25 GB vrije schijfruimte Ubuntu CLI: CPU: 1 GHz of beter RAM: 1 GB of meer Schijf: minimaal 2,5 GB Voorbeeld Debian:
Elke rij is een server met meerdere OS erop. Dit bespaart dus heel veel systeembronnen!
Via een CLI kan je taken heel eenvoudig automatiseren via loops, conditionele statements en scripts. Dit bespaart enorm veel tijd bij repetitieve of complexe taken.Zie je een scherm aan de servers op de bovenstaande afbeelding? CLI is van nature gemaakt om op afstand te bedienen, mits correcte configuratie. Er is zelfs vaak de mogelijkheid om tijdens de installatie van een bootable medium de optie "beheer op afstand" te activeren, zodat je nooit een monitor aan je server moet hangen.


Heel veel interessante tools hebben simpelweg geen GUI. Zeker binnen ICT-gerelateerde software — zoals cybersecurity-tools en serverdiensten — is CLI de norm. Bijvoorbeeld: hydra | Kali Linux ToolsEen CLI (Command-Line Interface) is een tekstgebaseerde manier om software en besturingssystemen te bedienen. In tegenstelling tot een GUI (Graphical User Interface) werkt een CLI zonder grafische elementen zoals vensters, knoppen of een cursor.CLI is de oorspronkelijke interactiemethode voor computers en bestaat al sinds de vroege Unix-systemen van de jaren '60 en '70. Hoewel de GUI later veel taken overnam voor eindgebruikers, bleef CLI de standaard in professionele en technische omgevingen.Drie termen die vaak samen voorkomen: Terminal — het venster of apparaat waarin je typt Shell — het programma dat je tekst verwerkt CLI — het concept van tekstgebaseerde interactie CLI is beschikbaar op alle grote besturingssystemen: Linux, macOS en Windows.Hoewel een GUI gebruiksvriendelijker en visueel aantrekkelijker is, biedt een CLI duidelijke voordelen op het vlak van: Stabiliteit — minder schillen, minder risico op fouten Veiligheid — kleiner aanvalsoppervlak voor hackers Kostprijs — geen nood aan designers, extra ontwikkelaars of bug testers voor de UI Snelheid — geen grafische overhead Systeemeisen — drastisch lagere hardware-vereisten Automatisering — scripting via lussen en condities Beheer op afstand — ingebouwd in het ontwerp van CLI-omgevingen Toolbeschikbaarheid — veel professionele tools bestaan enkel in CLI-vorm Daarom is CLI de standaard in serveromgevingen, cloud-infrastructuur, cybersecurity en vrijwel alle professionele ICT-contexten.]]>11.-gebruik-en-configuratie-van-een-os/11.6-cli-inleiding.html11. Gebruik en configuratie van een OS/11.6 - CLI - inleiding.mdSat, 11 Apr 2026 07:31:08 GMT<figure><img src="media/image-450.png"></figure>De live omgeving - klik op het installatie icoontje links bovenaan.
Kies je taal.
Kies je toetsenbord layout.
Deze extra download is niet nodig voor een VM.
Net zoals bij Windows kan je ervoor kiezen om een clean installatie uit te voeren of bijvoorbeeld een partitie aan te maken.
Bevestig dat je de keuze hebt gemaakt die je wilt.
In functie van tijd en overige instellingen, kies je nu best voor Brussels.
Net zoals bij alle OS installaties wordt er ook weer gevraagd achter: naam de PC, naam van de gebruiker en het wachtwoord.
Je zal merken dat dit een pak sneller gaat dan bv W11.
Na installatie kies je best voor "Restart Now".
Indien dit scherm verschijnt kan je gewoon op Enter duwen of even je VM afsluiten en opnieuw opstarten.
Login:
Indien gewenst: een korte introductie.
In tegenstelling tot bij Windows moet je hier handmatig je resolutie aanpassen. Er is geen "uitgebreide sessie" bij Linux distro's.

Test het gerust verder uit: je zal merken dat veel Linux distro's veel gemakkelijker en meer aanpasbaar zijn dan Windows.
Linux werkt met één uniforme directoryboom, met als absoluut beginpunt:/
Er bestaan geen stationsletters zoals in Windows. Schijven en partities worden gemount op een directory binnen de boomstructuur.Windows:
Linux gebruikt altijd de forward slash / als scheidingsteken in padnamen:/usr/bin/firefox
Belangrijke verschillen t.o.v. Windows: Geen backslashes \ bestandspaden Geen stationsletters Bestandspaden zijn hoofdlettergevoelig Een overzicht van de standaardmappen volgens FHS - deze structuur is terug te vinden in zo goed als elke Linux distro: / – root directory /bin – essentiële commando’s /sbin – systeembeheercommando’s /usr – applicaties, libraries, documentatie /var – logs, caches, databases /etc – configuratiebestanden /home – gebruikersmappen /root – home directory van root /opt – optionele software /boot – kernel, bootloader /lib, /lib64 – libraries /tmp – tijdelijke bestanden /dev – hardwareapparaten als bestanden /proc, /sys – virtuele bestanden: kernel- en hardwareinfo Linux is multi-user by design. Elk bestand heeft: eigenaar groep rechten voor anderen Rechten bestaan uit: r (read) w (write) x (execute)
De root-user is de superuser (hoogste admin )van het systeem met: volledige machtigingen onbeperkte toegang tot alle bestanden en processen mogelijkheid om het systeem te herstellen maar ook potentieel om het systeem te beschadigen - alle systeem folders kunnen bv worden verwijderd. Dit kan je niet als admin binnen bv Windows.
Root wordt gebruikt voor: systeembeheer software-installaties netwerk- en hardwareconfiguratie gebruikersbeheer bootloader- en kernelconfiguratie Moderne Linux-distributies werken meestal niet direct met root-inlog of raden het af. In plaats daarvan gebruikt men sudo (super user do - eenmalig een commando uitvoeren als een "super user" - root):sudo <commando> Bijvoorbeeld: sudo apt install apache2 Voordelen: veiliger dan inloggen als root alle acties worden gelogd rootrechten worden tijdelijk verleend gebruikers kunnen beperkte adminrechten krijgen
In tegenstelling tot Windows, waar software meestal wordt geïnstalleerd via .exe of .msi, gebruikt Linux een pakketbeheersysteem.Het pakketbeheer is verantwoordelijk voor: installeren van software verwijderen van software automatisch oplossen van afhankelijkheden updaten van packages beheren van repositories (softwarebronnen) beveiligde en gecontroleerde distributie van software Waarom pakketbeheer? software is gecentraliseerd automatisch gecontroleerd op updates voorkomt conflicten en ontbrekende libraries minimaliseert malware-risico maakt automatisatie en scripting mogelijk Verschillende Linux-families gebruiken verschillende systemen: Debian- en Ubuntu-gebaseerde systemen :APT, dpkg Red Hat‑gebaseerde systemen: YUM of DNF + RPM Arch-gebaseerde systemen: Pacman
Je kan meestal software installeren op twee manieren: Via een GUI / app: zie de software manager rechts op bovenstaand screenshot Via CLI / een simpel commando: bv sudo apt install chromium Dit werkt dan op alle systemen die apt gebruiken als pakketbeheer Software komt uit “repositories”:
officiële repositories (door de distributie) beveiligde bronnen community repositories commerciële repositories Een package manager haalt software automatisch uit deze bronnen op.In principe zou je op eender welke manier (grafisch, tekst en server) en voor eender welk OS het volgende moeten kunnen: Opzoeken systeembronnen Naam aanpassen Gebruikers toevoegen / verwijderen Gebruikersrechten instellen Weergavetaal instellen De user interface aanpassen (bureaubladachtergrond, taakbalk, iconen …) Updaten / upgraden van het OS Software installeren Software updaten Voer de opdrachten uit die klaarstaan in Teams -> Opdrachten --> 11.5 - Configuratie - Linux]]>11.-gebruik-en-configuratie-van-een-os/11.5-linux-installatie,-structuur,-gebruik-en-configuratie.html11. Gebruik en configuratie van een OS/11.5 - Linux - installatie, structuur, gebruik en configuratie.mdSat, 28 Feb 2026 07:51:38 GMT<figure><img src="media/image-407.png"></figure>Een populaire vergelijking: de kernel is als het motorblok van een auto. Een distributie is de volledige auto — met carrosserie, stuur, stoelen, dashboard en al het andere. Weetje: Technisch gezien heet het volledige systeem "GNU/Linux", omdat een groot deel van de software bovenop de kernel afkomstig is van het GNU-project. Richard Stallman, de grondlegger van GNU, wijst mensen daar graag — en vrij nadrukkelijk — op. Dit is een eeuwig debat in de open-sourcegemeenschap. Zie de volgende onderdelen. Om Linux te begrijpen, moeten we terug naar de jaren 60 en 70.
Alles begint bij [Bell Labs](Bell Labs - Wikipedia) (onderdeel van [AT&T](AT&T - Wikipedia)), waar ingenieurs Ken Thompson en Dennis Ritchie werkten. Ze waren gefrustreerd over het mislukken van een ambitieus project genaamd Multics — een vroeg systeem dat te complex en te zwaar werd.Thompson, gedeeltelijk gemotiveerd door het willen spelen van een ruimtespel (Space Travel) op een PDP-7-computer door het vertalen vanuit Multics, begon iets nieuws te schrijven. Samen met Ritchie ontstond zo in 1969 UNIX — een elegant, eenvoudig, maar krachtig besturingssysteem.
De PDP-7 computer

V7 Unix - 1979UNIX introduceerde concepten die vandaag de dag nog altijd fundamenteel zijn: Alles is een bestand (everything is a file) Kleine programma's die één ding goed doen en samenwerken via pipes Een hiërarchisch bestandssysteem Meer gebruikers- en multitasking-ondersteuning Weetje: Dennis Ritchie ontwikkelde ook de programmeertaal C — deels voor en tijdens de ontwikkeling van UNIX. UNIX werd vervolgens in C herschreven, waardoor het draagbaar werd naar andere hardware. Dit was revolutionair in die tijd. AT&T mocht vanwege antitrustregels geen commerciële software verkopen buiten de telecomsector, dus licenties voor UNIX werden nagenoeg gratis weggegeven aan universiteiten. Dit had een enorm effect: een hele generatie informatici leerde programmeren op UNIX-systemen.
BSD 4.3 - let op de terminologie "su" en "root"De Universiteit van Californië, Berkeley speelde hierbij een sleutelrol. Ze ontwikkelden hun eigen variant: BSD (Berkeley Software Distribution). Uit BSD stammen later FreeBSD, NetBSD, OpenBSD — en zelfs macOS heeft BSD-roots. Dit is een aparte tak van kernels - zie diagram verder in de cursus.In de jaren 80 begon AT&T UNIX commercieel te exploiteren. Licenties werden duur, proprietary en ingewikkeld. Bedrijven als Sun Microsystems, HP en IBM maakten elk hun eigen UNIX-variant (Solaris, HP-UX, AIX). Deze waren onderling incompatibel en prijzig.Heel deze heisa, chaos en "oorlog" heeft de weg vrijgemaakt voor iets nieuws ...
In 1983 deed Richard Matthew Stallman (RMS) iets radicaals. De MIT-hacker, geïrriteerd door de toenemende proprietary softwarecultuur, lanceerde het GNU-project (GNU's Not Unix — een recursief acroniem, typisch hackerhumor).Zijn doel: een volledig vrij UNIX-compatibel besturingssysteem bouwen, van de grond af aan. In 1985 publiceerde hij de GNU Manifesto en richtte hij de Free Software Foundation (FSF) op.
Originele pagina uit het GNA manifesto
The GNU Manifesto - GNU Project - Free Software FoundationStallman definieerde vier essentiële vrijheden van vrije software: De vrijheid om het programma te gebruiken voor elk doel De vrijheid om te bestuderen hoe het werkt (toegang tot broncode) De vrijheid om kopieën te verspreiden De vrijheid om verbeterde versies te distribueren GNU had al veel essentiële tools: compiler), bash, shell ... maar miste het belangrijkste onderdeel: een werkende kernel. Hun poging, GNU Hurd, liep enorme vertraging op en werkt tot op de dag van vandaag niet altijd stabiel. Weetje: Stallman staat bekend om zijn extreme principes en excentrieke houding. Hij gebruikt alleen volledig vrije software, reist met zijn eigen bestek om geen plastic weg te hoeven gooien, en at ooit een vlokje huid van zijn eigen voet op het podium... Hij is ook maar een mens? In 1987 schreef professor Andrew Tanenbaum van de Vrije Universiteit Amsterdam het boek "Operating Systems: Design and Implementation". Als leermiddel hierbij ontwikkelde hij MINIX — een klein UNIX-like besturingssysteem.MINIX was bedoeld voor educatieve doeleinden en was gebaseerd op een microkernel-architectuur (kleine, modulaire kernel). Het was beschikbaar voor de IBM PC en werd meegeleverd met het boek — voor de toenmalige tijd een revolutionaire stap.
Tanenbaum met zijn boek over MINIX en OS
MINIX had echter een beperkte licentie en Tanenbaum wilde het hoofdzakelijk als leermateriaal houden, niet als productieklaar systeem.Dit frustreerde een Finse student genaamd Linus Torvalds...Linus Benedict Torvalds werd geboren op 28 december 1969 in Helsinki, Finland. Hij groeide op in een academisch gezin — zijn grootvader van moederskant, Leo Törnqvist, was een statistisch professor en had een Commodore VIC-20. De jonge Linus raakte gefascineerd.Zijn vader, Nils Torvalds, is politicus. Zijn moeder Anna, journalist. Zijn zus Sara is sportjournaliste. Linus was het nerdy "vreemde eendje". Weetje: Linus is vernoemd naar Linus Pauling, de tweevoudig Nobelprijswinnaar (Scheikunde én Vrede). Zijn achternaam "Torvalds" is Zweeds — Finland heeft een Zweedssprekende minderheid, en Linus behoort daartoe. Zijn moedertaal is dus Zweeds, niet Fins. In 1991 studeerde Linus informatica aan de Universiteit van Helsinki. Hij had een Intel 386-pc en wilde MINIX gebruiken, maar was niet tevreden met de beperkingen. Hij begon zijn eigen terminal-emulator te schrijven — en dat groeide uit tot iets veel groters.
Op 25 augustus 1991 postte hij de beroemde boodschap op de nieuwsgroep comp.os.minix: "Hello everybody out there using minix — I'm doing a (free) operating system (just a hobby, won't be big and professional like gnu) for 386(486) AT clones." Die zin — "just a hobby, won't be big and professional" — is inmiddels legendarisch. Het is wellicht de meest onderschatte aankondiging in de geschiedenis van de technologie.Op 17 september 1991 bracht Linus Linux versie 0.01 uit. Het was rudimentair: 10.239 regels code, maar het werkte.De officiële mascotte van Linux is Tux, een vrolijk ogende pinguïn. Het verhaal gaat dat Linus ooit gebeten werd door een pinguïn tijdens een bezoek aan een dierentuin in Australië en sindsdien een "warme plek" heeft voor pinguïns. Anderen denken dat hij het gewoon grappig vond.De naam "Tux" staat voor Torvalds Unix — maar ook voor het woord tuxedo, het pak dat pinguïns lijken te dragen.
Linus staat bekend om zijn directe, soms brute eerlijkheid op mailinglijsten. Hij heeft ontwikkelaars publiekelijk uitgescholden als hun code slecht was. In 2018 nam hij tijdelijk een stap terug van de Linux-kernel om te werken aan zijn interpersoonlijke vaardigheden — een zeldzame daad van zelfkennis.Beroemde Linus-citaten: Over NVIDIA: "NVIDIA, f**k you!" (tijdens een publieke lezing, terwijl hij het middelvinger gebaar maakte) Over C++: "C++ is een verschrikkelijke taal" Over zichzelf: "Ik ben eigenlijk een erg aardig persoon. Maar ik word echt boos als mensen stupide dingen doen."
Linus wilde het oorspronkelijk "Freax" noemen — een samentrekking van "free", "freak" en "x" (als verwijzing naar Unix). Zijn vriend Ari Lemmke, die de FTP-server beheerde waarop de eerste versie werd geüpload, vond dat een vreselijke naam en noemde de map gewoon "Linux". Eerste wilde Linus dit niet, wegens de grote overeenkomst met zijn naam, maar uiteindelijk ging hij akkoord. Linux is uitgebracht onder de GNU General Public License versie 2 (GPLv2). Dit is geen gewone "doe wat je wil"-licentie. De GPL is een meesterwerk van juridische creativiteit bedacht door Richard Stallman.
Het kernprincipe is copyleft: je mag de code vrij gebruiken, aanpassen en verspreiden — maar als je een afgeleid werk distribueert, moet dat ook onder dezelfde GPL-licentie. Dit voorkomt dat bedrijven Linux-code nemen, aanpassen en als gesloten, proprietary software verkopen.GPLv2 vs GPLv3: Er bestaat een GPLv3, maar Linus weigert naar GPLv3 te upgraden — voornamelijk vanwege bepalingen over tivoization (hardware die verhindert dat aangepaste software draait) en patentclausules die hij te ver vindt gaan. Weetje: De Linux-kernel is gelicentieerd onder de GPLv2. Toch hoeven gewone user‑space programma’s die enkel via standaard system calls met de kernel communiceren, niet open-source te zijn. Dit is een bewuste interpretatie van Linus Torvalds en geen expliciete uitzondering in de GPL zelf. Daarom kunnen proprietary applicaties, games en software‑ecosystemen (zoals Steam) probleemloos op Linux draaien. 1992: Linux wordt vrijgegeven onder de GPL. De gemeenschap explodeert. 1993: Slackware en Debian worden gelanceerd — de eerste grote distributies. 1994: Linux kernel 1.0 verschijnt — 176.250 regels code. 1996: Tux de pinguïn wordt geïntroduceerd als mascotte. 1998: IBM kondigt aan $1 miljard te investeren in Linux. Een keerpunt. 2004: Ubuntu wordt gelanceerd — Linux voor gewone stervelingen. 2005: Git uitgebracht door Linus 2007: Android wordt aangekondigd — gebaseerd op de Linux-kernel. 2011: Linux kernel 3.0 — 15 miljoen regels code. 2019: IBM koopt Red Hat voor $34 miljard 2022: Linux kernel 6.0 — meer dan 30 miljoen regels code. 2024: Linux draait op 100% top-500 supercomputers ... Dit is het meest indrukwekkende deel van het verhaal. Linux begon als "just a hobby" en draait nu: Op 96,3% van de top 1 miljoen webservers ter wereld
Op alle 500 van de 500 snelste supercomputers ter wereld - TOP500 - Wikipedia
Op bijna 3 miljard Android-apparaten Op de International Space Station In Tesla's auto's, Boeing 787's, de Large Hadron Collider bij CERN In de meeste routers, switches en embedded systemen Op Microsoft Azure — ironisch genoeg draait meer dan de helft van Azure ()op Linux 💡 Weetje: Microsoft, dat in 2001 nog zei dat Linux "een kanker is die zich intellectueel hecht aan alles wat het aanraakt" (Steve Ballmer), is vandaag een van de grootste bijdragers aan de Linux-kernel. Ze dragen meer code bij dan veel andere organisaties.
Linux heeft een uniek ontwikkelmodel dat Linus's Law heeft voortgebracht (genoemd door Eric Raymond in het essay The Cathedral and the Bazaar): "Given enough eyeballs, all bugs are shallow." Met genoeg mensen die naar de code kijken, worden bugs snel gevonden.De kernel wordt onderhouden via een hiërarchie: Linus Torvalds beheert de hoofdboom (mainline kernel) Subsystem maintainers beheren specifieke onderdelen (networking, filesystems, drivers...) Bijdragers sturen patches in via mailinglijsten Elke 9-10 weken verschijnt een nieuwe kernelversie. Elke dag worden gemiddeld 10.000 regels code toegevoegd, 5.000 verwijderd en 1.875 gewijzigd. Weetj: Linus Torvalds ontwikkelde ook Git — het versiebeheersysteem dat vandaag door vrijwel elke ontwikkelaar ter wereld wordt gebruikt. Hij bouwde het in 2005, in slechts twee weken tijd, nadat de Linux‑gemeenschap ruzie had gekregen met de makers van BitKeeper (het commerciële systeem dat ze toen gebruikten). Verwar Git en GitHub niet met elkaar: Git is lokaal versiebeheer een command-line tool open-source draait op je eigen machine geeft ontwikkelaars de mogelijkheid om de geschiedenis van hun code op te slaan, branches te maken en versies te beheren werkt zonder internet GitHub is een online platform gebouwd bovenop Git eigendom van Microsoft biedt hosting voor Git‑repositories voegt samenwerkingsfuncties toe zoals: pull requests issue tracking automatisatie (CI/CD) teams en permissiebeheer Je kan Git perfect gebruiken zonder GitHub, bijvoorbeeld met GitLab, Bitbucket, of zelfs zonder enige online service. Een van de grootste krachten van Linux is de verscheidenheid aan distributies. Elke distributie is als een andere "smaak" van Linux, gericht op andere gebruikers en toepassingen.De grote families: Debian-familie — Stabiel, conservatief, community-gedreven. Hieruit stammen Ubuntu, Linux Mint, Raspberry Pi OS, Kali Linux. Red Hat-familie — Enterprise-gericht. Red Hat Enterprise Linux (RHEL), CentOS, Fedora, AlmaLinux. IBM kocht Red Hat in 2019 voor $34 miljard — de grootste open-source overname ooit. Arch-familie — Rolling release, voor gevorderden die alles zelf willen instellen. "BTW, I use Arch" is een bekende meme in Linux-kringen. SUSE-familie — Populair in Europa, enterprise-gericht. Gentoo — Je compileert alles zelf vanuit broncode. Voor de echte durvers.
Weetje: Er bestaan meer dan 600 actieve Linux-distributies. DistroWatch.com houdt ze allemaal bij. Er is letterlijk een distro voor elk denkbaar gebruik: muziekproductie (Ubuntu Studio), hacken (Kali Linux), privacy (Tails), oude computers (Puppy Linux), zelfs voor routers (OpenWrt). Het verhaal van Linux is in wezen het verhaal van samenwerking. Een 21-jarige Finse student begon een hobby-project, stuurde het de wereld in, en duizenden mensen over de hele wereld pakten het op, verbeterden het, en bouwden er iets ongekend groots mee.Linux bewees dat de beste software niet per se gemaakt wordt door grote bedrijven met enorme budgetten, maar door gemeenschappen van mensen die gedreven worden door nieuwsgierigheid, passie en de wil om iets te delen.En dat begon allemaal met één bescheiden berichtje op een nieuwsgroep: "just a hobby, won't be big and professional like gnu."]]>11.-gebruik-en-configuratie-van-een-os/11.4-linux-geschiedenis-en-overzicht.html11. Gebruik en configuratie van een OS/11.4 - Linux - geschiedenis en overzicht.mdSat, 28 Feb 2026 07:40:23 GMT<figure><img src="media/image-428.png"></figure> Kies de toetsenbordindeling die je wilt gebruiken voor tijdens de installatie. "Belgisch (punt)" is het AZERTY-toetsenbord dat we in BE het meeste gebruiken.
Je kan kiezen om je PC te herstellen (wanneer er bijvoorbeeld iets mis is met je computer) of om W11 te installeren. De tweede optie is een volledige nieuwe installatie, waardoor alles opnieuw wordt ingesteld of wanneer je W11 wilt installeren op een lege schijf.
We hebben geen productcode en gaan W11 enkel installeren om te testen.
Kies voor de pro-versie N‑versies zijn dezelfde edities maar zonder multimedia‑functies (zoals Windows Media Player en bepaalde codecs) om te voldoen aan EU‑regelgeving.
Ga akkoord dat ze je organen en ziel mogen oogsten wanneer de tijd rijp is.
Bepaal op welke locatie je het OS wilt installeren. Opmerking: bij een bestaande PC kan het zijn dat er al partities bestaan. Verwijder deze totdat je 1 schijf hebt met niet-toegewezen ruimte:
Start de installatie en ga een koffie drinken.


Na een reboot start W11: kies vervolgens de instellingen qua land en toetsenbord opnieuw voor het OS zelf.


Kies een logische naam voor je OS / computer.
We kiezen er nu voor om het toestel in te stellen voor "Werk of school". We willen immers geen Microsoft-account koppelen aan deze installatie.
Kies voor "Aanmeldingsopties" en vervolgens om deel te nemen aan een domein.

Kies de naam voor de gebruiker van de PC + kies een wachtwoord (of laat het leeg om geen wachtwoord in te stellen)

Vervolgens komen er een heel deel schermen waarbij Microsoft je vraagt om je data te delen. Kies altijd voor de optie die je de meeste privacy geeft.
Er worden al meteen updates binnengehaald... Tijd voor koffie twee...

Windows (11) heeft een vaste mappenstructuur die bestaat uit systeemmappen, programmamappen en gebruikersmappen. Deze structuur vormt de kern van het besturingssysteem. Een goed begrip hiervan helpt bij installatie, beheer, troubleshooting en configuratie.Bij een standaardinstallatie gebruikt Windows 11: C: als systeemschijf NTFS (New Technology File System) als bestandsysteem Daarnaast maakt de installatieprocedure de volgende partities aan (meestal onzichtbaar voor de gebruiker - tenzij: rechtermuisknop op "deze computer" --> "beheren" ):
EFI System Partition (ESP) – noodzakelijk om het systeem op te starten MSR (Microsoft Reserved Partition) – gereserveerde ruimte voor systeemfuncties C: – de zichtbare OS-partitie Recovery Partition – herstelomgeving van Windows De gebruiker werkt in de praktijk hoofdzakelijk met C:.
Onderstaande omschrijving beschrijft de standaardmappen op C:\ en hun functie binnen Windows.Dit is de hoofdmap van Windows 11 en bevat alle systeembestanden. Deze map wordt beheerd door het besturingssysteem en mag (best) niet handmatig aangepast worden.Belangrijke submappen System32 De belangrijkste map binnen Windows. Bevat essentiële systeembestanden zoals: de kernelcomponenten drivers Windows-services systeemprocessen dynamische bibliotheken (DLL-bestanden) SysWOW64 Bevat de 32-bit subsystemen op 64-bit Windows. Zorgt voor compatibiliteit met oudere software. WinSxS (Windows Side-by-Side) Deze map bevat duizenden versies van systeemcomponenten. Ze is essentieel voor: Windows Updates het oplossen van beschadigde systeembestanden terugzetten van componenten Het lijkt alsof deze map enorm groot is, maar een groot deel bestaat uit harde koppelingen naar andere locaties. Temp Systeemeigen tijdelijke bestanden. SoftwareDistribution Bevat updates die door Windows Update worden gedownload.Deze map bevat alle 64-bit programma's die door Windows of de gebruiker geïnstalleerd worden. Hierin vindt men onder andere: Office-applicaties grafische software utility-software stuurprogramma-software Deze map wordt uitsluitend gebruikt voor 32-bit programma's op een 64-bit versie van Windows. Het bestaan van deze map zorgt ervoor dat oudere applicaties correct blijven functioneren.Alle gebruikersprofielen worden opgeslagen in deze map. Daarnaast is er ook eentje voor een "public" user waar iedereen aan kan. Elke gebruiker krijgt een eigen submap, bijvoorbeeld:C:\Users\JeroenCools\ Desktop – bureaubladbestanden Documents – standaard documentmap Downloads – browser- en bestandsdownloads Pictures, Videos, Music – multimediabestanden AppData: Een verborgen map die drie submappen bevat: Local – lokale instellingen en cache die niet met het netwerk meeroamen LocalLow – gebruikt door beveiligde of sandboxed toepassingen Roaming – instellingen die meeverhuizen binnen een domein (bijvoorbeeld Outlook-profielen, browserinstellingen) Voor beheerders is AppData vaak een sleutelmap voor het oplossen van applicatieproblemen.Een verborgen map met systeem- en programma-instellingen die niet gebonden zijn aan één gebruiker. Veel applicaties bewaren hier licentiebestanden, configuraties of gedeelde databases.De Windows Registry is een hiërarchische database die deel uitmaakt van Windows en waarin het besturingssysteem en applicaties hun configuratie opslaan.Het is een van de belangrijkste onderdelen van Windows en functioneert als een gecentraliseerde opslagplaats voor duizenden: systeeminstellingen hardwareconfiguraties gebruikersprofielinstellingen applicatieconfiguraties services en opstartprocessen Je opent dit het snelste door: ⊞ Win + R --> regedit --> enter
Windows leest de registry continu tijdens het opstarten, inloggen en tijdens het gebruik van applicaties. Veel malware wijzigt de registry om automatisch op te starten of instellingen te manipuleren.
Daarom wordt aangeraden een back-up te maken vóór het uitvoeren van wijzigingen (of er volledig van af te blijven als je een beginner / geen-ICT'er bent).
Als je zoekt op Github kan je echter veel "Windows tweaks" vinden die via deze registry allerhande settings aanpassen die je bijvoorbeeld niet altijd vanuit de "instellingen" app van Windows zelf kunt aanpassen. Zie: windows-tweaks · GitHub Topics · GitHubDe registry bestaat uit hives, sleutels en waarden, vergelijkbaar met mappen en bestanden. Je kan de registry vergelijken met een boomstructuur: hives = hoofdniveaus sleutels = mappen waarden = bestanden
Bevat systeem- en hardwareinstellingen die gelden voor alle gebruikers.Voorbeelden: drivers services opstartinstellingen Windows-componenten Wordt vooral gebruikt door beheerders en systeemsoftware.Bevat instellingen die gelden voor de actief ingelogde gebruiker.Voorbeelden: bureaubladinstellingen applicatievoorkeuren netwerkprofielen Deze hive wordt dynamisch geladen uit het gebruikersprofielbestand NTUSER.DAT.Bevat informatie over bestandstype-associaties en COM-objecten.Het bepaalt onder andere: welk programma een bepaald bestandstype opent contextmenu-opties shell-extensies van applicaties HKCR is een gecombineerde weergave van: HKLM\Software\Classes HKCU\Software\Classes Bevat de registry-configuratie voor alle gebruikersaccounts op het systeem.HKEY_CURRENT_USER is een verwijzing naar de juiste subsleutel in HKEY_USERS.Bevat informatie over de huidige hardwareconfiguratie, gebaseerd op de actieve hardwareprofielinstellingen.Wordt onder andere gebruikt voor: weergave-instellingen hardwareprofielen configuratie van aangesloten apparaten In principe zou je op eender welke manier (grafisch, tekst en server) en voor eender welk OS het volgende moeten kunnen: Opzoeken systeembronnen Naam aanpassen Gebruikers toevoegen / verwijderen Gebruikersrechten instellen Weergavetaal instellen De user interface aanpassen (bureaubladachtergrond, taakbalk, iconen …) Updaten / upgraden van het OS Software installeren Software updaten Voer de opdrachten uit die klaarstaan in Teams -> Opdrachten --> 11.3 - Configuratie - Windows]]>11.-gebruik-en-configuratie-van-een-os/11.3-windows-installatie,-structuur,-gebruik-en-configuratie.html11. Gebruik en configuratie van een OS/11.3 - Windows - Installatie, structuur, gebruik en configuratie.mdFri, 20 Feb 2026 15:54:49 GMT<figure><img src="media/image-380.png"></figure>VMware by Broadcom - Cloud Computing for the Enterprise). Later werd Hyper-V ook geïntegreerd in Windows 8, Windows 10 en Windows 11, waardoor het ook beschikbaar werd voor desktops, laptops, opleiding en softwareontwikkeling.Technisch en historisch gezien is Hyper-V een type 1 hypervisor, omdat het rechtstreeks bovenop de hardware draait.
Je kan het echter ook activeren binnen Windows. Wanneer Hyper-V wordt ingeschakeld, wordt Windows zelf eigenlijk een speciale virtuele machine (de zogenaamde parent partition), terwijl de hypervisor de controle heeft over de hardware. Hierdoor werkt het in de praktijk als een Type 2 Hypervisor - dit is ook hoe wij het gaan gebruiken: je het activeert binnen Windows, je het beheert vanuit Windows, en je het gebruikt voor testen, opleiding of ontwikkeling. Hierdoor lijkt het voor de gebruiker op software zoals VirtualBox, terwijl het intern efficiënter werkt. Hyper-V is vandaag één van de belangrijkste virtualisatieplatformen en vormt ook de basis van de cloud-infrastructuur van Microsoft Azure.Samengevat: Ontwikkelaar: Microsoft Eerste release: 2008 Type: technisch type 1 hypervisor - maar je kan het ook gebruiken als "type 2" Beschikbaar in: Windows Server (Type 1) OF Windows 10, Windows 11 (eerder type 2) In de volgende onderdelen gaan we enkele best practices bekijken voor het gebruik van Hyper-V samen met heel wat screenshots. Probeer echter te begrijpen wat je aan het doen bent, dit ga je namelijk veel langer onthouden dan wanneer je gewoon zonder nadenken de handleiding volgt.Zoek op je PC naar Hyper-V Manager. Wanneer je deze tool opent, krijg je onderstaand scherm te zien. Links zie je de naam van je eigen PC - die dienst doet als de "server" waarop de VM's draaien. De VM's die je hebt aangemaakt zie je op het middelste gedeelte. Als je een VM selecteert, krijg je aan de rechterkant nog extra opties. Onderaan zie je vervolgens ook nog extra info over je virtuele hardware, je notities, netwerkinformatie ..
Opmerking: we gaan nu beginnen met het aanmaken van een VM. Ondanks dat dit dus geen fysieke machine is, zijn de voorbereidingen eigenlijk heel vergelijkbaar met die we eerder hebben besproken bij installatie op fysieke hardware. Zo ga je ook een .ISO-bestand moeten hebben van het OS dat je wilt installeren. We gaan dit vervolgens "virtueel" in onze machine steken, waarna we gaan booten via dat .ISO-bestand. Klik met je rechtermuisknop op je eigen PC aan de linkerkant. Maak een nieuwe virtuele machine aan.
Kies een logische naam, bijvoorbeeld: NAAMOS_32of64bit W10_64bit NAAMOS_installatiedatum Debian_12022025 NAAMOS_doelvaninstallatie Kali_netwerklabo
Alle moderne OS gebruiken generatie 2. Generatie 1 is voor oudere OS.
Zoek op hoeveel RAM je OS nodig heeft. Kies voor het minimum als je dit in combinatie met veel andere VM's wilt draaien. Kies voor meer geheugen, als je effectief wilt werken met het OS. Dynamisch geheugen is een Hyper‑V‑functie die het RAM‑gebruik van een virtuele machine automatisch aanpast op basis van het actuele gebruik. Hyper‑V kan ongebruikt geheugen terugnemen van een VM en dit toewijzen aan andere VM’s of net extra geheugen toewijzen. Gebruik dynamisch geheugen wanneer je veel VM’s draait en efficiënt RAM wilt benutten. Laat het uitgeschakeld wanneer je kritieke, geheugen‑gevoelige applicaties draait die constante prestatie of vast toegewezen geheugen nodig hebben. Voor ons beoogd gebruik is het beter om het dus uit te schakelen.
Netwerken: kies voor de default switch. We komen hier nog uitgebreid op terug volgend schooljaar.
Je mag nu echter al gerust zijn: de default switch maakt een netwerk dat volledig apart is van je eigen host:
Zoek op hoeveel opslag je OS nodig heeft. Kies voor het minimum als je dit in combinatie met veel andere VM's wilt draaien. Kies voor meer ruimte, als je effectief wilt werken met het OS.
Kies de .ISO die je eerder hebt gedownload in deze stap.
We overlopen nu enkele algemene instellingen die nuttig kunnen zijn de komende weken en jareno. Bij de volgende twee onderdelen kan je de specifieke instellingen vinden voor Windows 11 en Linux distributies. We beginnen bovenaan en bespreken beknopt de verschillende tabs.
Toevoegen van hardware, bijvoorbeeld: een extra netwerkadapter, harde schijf, DVD drive ...
Bootvolgorde bepalen. Denk aan de instellingen die je ook in BIOS/UEFI kunt configureren.
Configureren van enkele beveiligingsinstellingen - vooral van belang bij W11 en Linux.
Instellingen in verband met je RAM. Hier kan je ook bepalen tussen welke grenzen het dynamisch geheugen mag werken en welke machines prioriteit krijgen.
Instellingen in verband met je CPU.
Instellingen in verband met je opslag, DVD en netwerk. Vooral van belang volgend schooljaar.
Naam van je VM aanpassen en, heel handig, toevoegen van notities over je VM. Denk bijvoorbeeld aan usernames, wachtwoorden, instellingen ... Uiteraard: noteer enkel deze info wanneer het om een test VM gaat.
Standaard checkpoint = volledige freeze + staat van RAM, geopende software .... Productie checkpoint = nette back‑upstijl snapshot Automatisch checkpoint = Hyper‑V doet het zelf bij opstart Handmatig checkpoint = jij klikt en bepaalt wat, wanneer ... Best practice voor ons: productie + handmatig - zie screenshot
Aanmaken van een controlepunt: rechtermuisknop -> checkpoint of controlepunt.
Onderaan zie je de gemaakte controlepunten en kan je deze een logische naam geven, ze toepassen (= terugkeren naar dat punt), verwijderen ...
TPM (Trusted Platform Module) is een beveiligingschip die veilig encryptiesleutels, wachtwoorden en certificaten bewaart. Het zorgt ervoor dat functies zoals BitLocker, Secure Boot, Windows Hello en Windows 11‑vereisten veilig kunnen werken. Je kan (en moet) dit virtueel activeren binnen de instellingen van Hyper-V voor Windows 11.
Opgepast: specifiek voor Windows bij de start van de VM: wees snel genoeg om op een toets te drukken zodat je VM boot vanaf het .iso-bestand.
Plaats in de bootvolgorde de netwerkadapter onderaan om te voorkomen dat de VM via het netwerk probeert te booten wanneer er iets misgaat.
Zet secure boot uit. De meeste Linux‑ISO’s zijn niet gesigneerd met Microsoft’s Secure Boot‑sleutels. Hyper‑V gebruikt standaard het Microsoft Windows Secure‑Bootprofiel, waardoor veel Linux‑installaties niet kunnen opstarten vanaf de ISO.
Nadat je de VM hebt aangemaakt en alle instellingen hebt geconfigureerd: klik met je rechtermuisknop op je VM en kies voor "Verbinding maken".
Enkele handige shortcuts op de balk boven je VM - van links naar rechts:
• CTRL + ALT + DEL --> invoeren op je VM • Starten = opnieuw opstarten na opslaan of wanneer de machine uitstaat. • Uitschakelen = "de kabel uittrekken" • Afsluiten = signaal verzenden om je OS af te sluiten = netjes • Opslaan = je slaat de werking van je VM op zodat je het later opnieuw kunt opstarten vanaf dat exact moment. • Onderbreken = pauze • Opnieuw instellen met dezelfde instellingen • Een controlepunt maken (kies een logische naam!) = een soort van "opslaan", maar dan eentje waar je steeds kan naar terugkeren. Een "savefile". • Herstellen naar een controlepunt • (Enkel mogelijk voor een VM met Windows): wisselen tussen basis sessie en uitgebreide sessie. Kies altijd best voor uitgebreide sessie, dan heb je onder andere: ○ Meer mogelijkheden qua beeldgrootte ○ Copy-paste mogelijkheden (tekst) ○ Delen van bestanden tussen guest en host: Use local resources on Hyper-V virtual machine with VMConnect | Microsoft Learn • Delen van een volledige VM zodat je deze kunt importeren op een andere computer met Hyper-V Tip: zet altijd netjes je VM uit via het OS zelf. Bekijk het echt als een computer die je netjes moet afsluiten. Bij fysieke computer trek je ook niet zomaar de kabel uit het stopcontact ...]]>10.-virtualisatie/10.2-hyper-v.html10. Virtualisatie/10.2 - Hyper-V.mdFri, 20 Feb 2026 12:54:34 GMT<figure><img src="media/image-340.png"></figure>11.-gebruik-en-configuratie-van-een-os/11.2-windows-geschiedenis-en-overzicht.html11. Gebruik en configuratie van een OS/11.2 - Windows - Geschiedenis en overzicht.mdFri, 20 Feb 2026 12:41:39 GMT


]]>11.-gebruik-en-configuratie-van-een-os/11.1-inleiding.html11. Gebruik en configuratie van een OS/11.1 - Inleiding.mdFri, 20 Feb 2026 12:40:33 GMT<figure><img src="media/image-377.png"></figure>10.-virtualisatie/10.3-proxmox.html10. Virtualisatie/10.3 - Proxmox.mdTue, 03 Feb 2026 13:38:04 GMT10.-virtualisatie/10.4-docker.html10. Virtualisatie/10.4 - Docker.mdTue, 03 Feb 2026 13:37:49 GMTElke virtuele machine: gedraagt zich alsof ze een echte, fysieke computer is is standaard geïsoleerd van andere VM’s en je eigen OS - qua hardware, bestanden, netwerken ... Dit is dus een zeer beveiligde omgeving. kan gemakkelijk gestart, gestopt of verwijderd worden Zo lang je fysieke hardware nog systeembronnen (CPU, RAM, opslag ...) genoeg heeft, kan je virtuele machines blijven aanmaken. Een server is hier uitermate voor geschikt, aangezien deze meestal over een CPU beschikt met veel kernen, de grote hoeveelheid RAM ...
Virtualisatie is ontstaan om: hardware efficiënter te gebruiken kosten te verlagen systemen beter te isoleren - te beveiligen sneller/ gemakkelijker te testen, herstellen en migreren Met virtualisatie: één krachtige server kan tientallen VM’s en bijhorende services hosten De kern van virtualisatie is de hypervisor.
Een hypervisor is software die de fysieke en virtuele hardware beheert en deze verdeelt over meerdere virtuele machines. Het bepaalt onder andere de CPU-bronnen, hoeveelheid RAM, opslag, netwerk ... van de virtuele machines. Bekijk het dus als de toezichter / manager van de hardware en OS van je VM's.
Een Type 1 hypervisor draait rechtstreeks op de hardware, zonder onderliggend besturingssysteem. Met andere woorden: na boot start bijvoorbeeld niet Windows op, maar start de Hypervisor software, bijvoorbeeld Proxmox VE.Zie screenshot, waarbij je de GUI van Proxmox ziet en links de verschillende virtuele machines:
Structuur: Hardware ↓ Hypervisor ↓ Virtuele machines Kenmerken: hoge prestaties zeer stabiel gebruikt in datacenters en servers Voorbeelden: VMware ESXi Microsoft Hyper-V Server Proxmox VE Xen Een Type 2 hypervisor draait bovenop een bestaand besturingssysteem. Zie screenshot.
Structuur: Hardware ↓ Host OS (Windows / Linux / macOS) ↓ Hypervisor ↓ Virtuele machines Kenmerken: eenvoudiger te gebruiken iets minder performant ideaal voor onderwijs, testen en ontwikkeling Voorbeelden: VirtualBox VMware Workstation VMware Fusion Hyper-V binnen Windows Een virtuele machine is een volledig gesimuleerde computer met: virtuele hardware: CPU, RAM, opslag ... virtuele netwerkinstellingen en verbindingen een volledig besturingssysteem met kernel
Containers zijn lichter dan VM’s.Belangrijk verschil: VM → eigen OS en kernel Container → deelt het OS van de host Containers: bevatten enkel de applicatie + dependencies starten zeer snel gebruiken weinig resources Zie screenshot waarbij enkele containers draaien. Je krijgt een overzicht van de draaiende containers, de gebruikte hardware, eventuele netwerkpoorten...
Met enkele kliks krijg je meteen draaiende containers en bijhorende applicaties:IP-tools die draaien binnen een container:
PHPMyAdmin als container:
Ze worden voornamelijk gebruikt om applicaties te ontwikkelen, te testen en in te zetten in "containers", waardoor software lichtgewicht, snel en overal identiek draait. Het verpakt code met alle afhankelijkheden (dependencies) en voorkomt zo compatibiliteitsproblemen tussen omgevingen. Dit werkt met images, containers ... We bespreken dit later uitgebreid wanneer we hiermee aan de slag gaan.Je kan bijvoorbeeld hetzelfde ook doen met een VM, maar dan moet je zelf alles handmatig installeren, configureren en beheren (wat uiteraard ook voordelen heeft).Structuur: Hardware ↓ Host OS ↓ Container engine (Docker) ↓ Containers Containers zijn geen vervanging voor VM’s: minder isolatie afhankelijk van hetzelfde OS-kernel Zie de volgende onderdelen voor een volledige vergelijking en waarvoor elke soort wordt gebruikt.Onderstaand schema maakt heel duidelijk dat de structuur en organisatie van de verschillende soorten virtualisatie telkens anders is. Let goed op hoe de lagen zijn opgebouwd na de infrastructuur (hardware).
draaien van meerdere OS / services legacy software installeren security & malware-analyse lab-omgevingen voor bv cybersecurity webapplicaties Softwareontwikkeling snelle schaalbaarheid Wanneer we verder aan de slag gaan met de verschillende soorten, gaat dit verschil in de praktijk ook duidelijkheid brengen.De volgende tools gaan wij gebruiken:
Type 1: Proxmox VE - Proxmox - Powerful open-source server solutions
Type 2: Hyper-V - Install Hyper-V in Windows and Windows Server | Microsoft Learn
Containers: Docker - Docker: Accelerated Container Application Development Het zijn tools die wereldwijd door enorm veel organisaties worden gebruikt en ook gratis zijn. efficiënter hardwaregebruik kostenbesparing snelle back-ups en snapshots isolatie en veiligheid schaalbaarheid hogere complexiteit extra beheer hogere eisen aan hardware (RAM, CPU) Virtualisatie laat toe meerdere systemen te draaien op één machine Hypervisors beheren de hardware Type 1 = professioneel & performant Type 2 = gebruiksvriendelijk & educatief Containers = snel, licht en applicatiegericht De juiste keuze hangt af van doel, schaal en beveiliging ]]>10.-virtualisatie/10.1-basisprincipes-en-tools.html10. Virtualisatie/10.1 - Basisprincipes en tools.mdTue, 03 Feb 2026 13:37:03 GMT<figure><img src="media/image-328.png"></figure>Een computer kan niet functioneren zonder elektriciteit. Daarbij is het cruciaal dat de spanningen stabiel zijn. Instabiele spanningen kunnen: hardware beschadigen crashes veroorzaken dataverlies opleveren Bij zowel desktop-pc’s als laptops controleert de voeding eerst of de spanning veilig en stabiel is. Pas wanneer de voeding een Power Good-signaal geeft, mag het opstartproces verdergaan.➡️ Zonder dit signaal: start de computer niet op worden volgende stappen geblokkeerd Zie onderstaande afbeelding waarbij een melding staat dat er iets mis is met de stroomvoorziening:
BIOS staat voor Basic Input Output System.Eenvoudig uitgelegd: BIOS is één van de eerste stukjes software die wordt uitgevoerd wanneer je een computer aanzet Het bevat basisinstructies en stuurprogramma’s Het zorgt ervoor dat de hardware gecontroleerd en aangestuurd wordt vóór het besturingssysteem start Nog eenvoudiger: BIOS is de software die je hardware voorbereidt om een besturingssysteem te starten. UEFI (Unified Extensible Firmware Interface) is de moderne opvolger van BIOS.Verschillen met klassiek BIOS: Grafische interface (muisondersteuning) Sneller opstarten Ondersteuning voor moderne hardware Betere beveiliging (bv. Secure Boot) UEFI vervangt stap voor stap het traditionele BIOS, dat al meer dan 30 jaar bestaat.Hier zie je links BIOS en rechts UEFI:
Via BIOS/UEFI kan je zeer fundamentele instellingen van je computer aanpassen, zoals:De opstartvolgorde bepaalt waar BIOS/UEFI eerst zoekt naar een besturingssysteem.Voorbeeld:ODD → HDD → USBDat betekent: Eerst optische schijf Dan harde schijf Dan USB Je kan deze volgorde aanpassen, bv. om: van USB te booten een OS te installeren Vaak bestaat er ook een boot menu key (bv. F12) waarmee je tijdelijk een opstartmedium kiest, zonder de volgorde te wijzigen.Je kan ingebouwde hardware uitschakelen, zoals: USB-poorten netwerkkaart geluidskaart Dit wordt soms gedaan: om veiligheidsredenen om conflicten te vermijden In BIOS/UEFI kunnen meestal twee soorten wachtwoorden worden ingesteld: Opstartwachtwoord Vereist vóór het OS start Zonder correct wachtwoord → geen toegang tot het systeem Setup-wachtwoord Vereist om BIOS/UEFI-instellingen te wijzigen Deze instelling bepaalt wat er gebeurt na een stroomuitval: Uit → PC blijft uit na herstel van elektriciteit Aan → PC start automatisch op Laatste status → PC herneemt toestand van vóór de stroomuitval 💡 Zeer nuttig bij servers, zodat die automatisch herstarten.Alles wat hier wordt ingesteld, gebeurt nog vóór het besturingssysteem start. Stel je bijvoorbeeld hier in dat je USB-poorten geen stroom krijgen, dan zal je deze ook niet kunnen gebruiken in je OS, wat je ook probeert daar.BIOS/UEFI regelt dus cruciale onderdelen van het opstartproces: bootloader kernel hardware-initialisatie Zonder voldoende kennis kan je: je systeem instabiel maken ervoor zorgen dat het OS niet meer start Noteer altijd wat je wijzigt, zodat je dit kunt terugzetten indien nodig of probeer dit eerst uit via online simulators:Handig om te oefenen zonder risico:
Phoenix BIOS Simulator
Lenovo BIOS Simulator CenterDe POST is een reeks controles die automatisch worden uitgevoerd door je BIOS/UEFI bij het opstarten. RAM-geheugen Grafische kaart Opslagschijven Toetsenbord Andere essentiële hardware BIOS/UEFI voert de POST uit Als alles in orde is → opstartproces gaat verder Bij een fout → foutmelding: terug naar start Tekst op het scherm Beep-codes (geluidssignalen) LED-indicatoren op moederbord of behuizing Voorbeeld: Als het RAM-geheugen defect is, kan er geen beeld worden getoond. Daarom worden dan vaak beep-codes gebruikt.
hp prodesk 3 long beebs then 2 short beeps(ram error)
Lenovo ThinkPad SmartBeep DiagnosticsBij het opstarten wordt kort een sneltoets getoond, bijvoorbeeld: Del F2 F10 F12 Deze toets brengt je naar de BIOS/UEFI setup of naar een menu waarbij je eenmalig een ander boot device kunt kiezen:
Om: de juiste sneltoets te vinden instellingen correct te begrijpen beep-codes te interpreteren heb je de handleiding nodig. Moederbordhandleiding (zelfbouw-pc) Modelhandleiding (merk-pc of laptop) Voorbeeld zoekopdracht:manual gigabyte GA-MA69VM-S2 filetype:pdf]]>9.-os-installatie-op-fysieke-hardware/9.1-opstartproces.html9. OS - installatie op fysieke hardware/9.1 - Opstartproces.mdTue, 03 Feb 2026 10:56:13 GMT<figure><img src="media/image-288.png"></figure>Een toepassingsprogramma installeer je binnen een OS en zorgt voor een bepaalde functie die de eindgebruiker kan gebruiken.Hoewel een besturingssysteem en firmware allebei software zijn, hebben ze een heel andere rol binnen een computer of toestel.Firmware is de laagste vorm van software: ze zit dicht bij de hardware en wordt als eerste uitgevoerd wanneer een toestel wordt ingeschakeld. Ze initialiseert en controleert de hardware en zorgt ervoor dat het systeem kan starten. Voorbeelden hiervan zijn BIOS en UEFI. Firmware werkt vaak enkel specifiek op die hardware waarvoor het is gemaakt. Bv: de firmware van een Asus Router werkt enkel op die ene specifieke router of een firmware van een wasmachine, droogkast ...
Een besturingssysteem (OS) wordt pas geladen ná de firmware. Het OS stuurt de hardware aan tijdens het dagelijks gebruik en vormt de omgeving waarin de gebruiker werkt en programma’s uitvoert. De meeste OS kan je op veel verschillende hardware installeren. Bijvoorbeeld: W11 werkt op een Lenovo laptop, een HP Desktop ...Firmware start het toestel op, het OS laat je ermee werken.
Microsoft Desktop: Windows 7, 8, 10, 11 Server: Windows Server 2016, 2019, 2022 Mobile (stopgezet): Windows Phone, Windows 10 Mobile Voorbeeld van Windows Phone
Apple Desktop: macOS: Mac OS X → macOS (bv. Mojave, Ventura) Mobile: iOS: iPhone OS → iOS Tablet: iPadOS: apart OS voor tablets Linux (open source)

Linux bestaat uit vele distributies (distro’s), kijk maar eens naar: DistroWatch.com: Put the fun back into computing. Use Linux, BSD. Ubuntu Debian Fedora Arch Linux Linux Mint Gentoo Google Android: smartphones, tablets Chrome OS: Chromebooks Een veelgebruikte indeling is volgens doel van gebruik.
Client Eén gebruiker tegelijk Rechtstreeks bediend via scherm, muis, toetsenbord Gericht op dagelijks gebruik Voorbeelden: Windows 10 / 11 Ubuntu Desktop macOS Android, iOS Server Meerdere gebruikers tegelijk Bediening meestal via netwerk Gericht op diensten (services) aanbieden: NAS (bestandsserver), games (Minecraft server), media (Plex), printserver ... Voorbeelden: Windows Server Ubuntu Server Debian Server
Belangrijke nuanceDe scheiding tussen client en server is niet absoluut: Een client kan serverdiensten aanbieden - denk bv wanneer je zelf een Minecraft server draait op je laptop. Een server kan een grafische interface hebben of er wordt wel op gewerkt met muis en toetsenbord, bijvoorbeeld tijdens een onderhoud logt de technieker in op de server in de server ruimte zelf Je kan dit vaak niet zien op basis van een screenshot:
Je kan het wel zien op basis van de software die er wel of niet op staat. Server OS bevatten geen games, geen extra tools voor productiviteit (Office), maar wel specifieke software om bijvoorbeeld te server te beheren, users toe te voegen ... Op de screenshot zie je bijvoorbeeld rechts games, Office, een rekenmachine ... Links enkel de terminal, service manager ...
Soms zijn er ook verschillende OS op basis van het toestel dat het OS draait: Desktop/ laptop OS (Windows, macOS, Linux) Mobile OS (Android, iOS) Tablet OS (iPadOS) Server OS (Proxmox, Ubuntu server ... ) Er is steeds meer een beweging bezig naar twee soorten OS: 1 uniform OS voor mobiel, desktop, tablet... Zie voorbeelden van Microsoft en Samsung.

Samsung DeX - YouTube
Introducing Microsoft Surface Studio "Slimme" OS: ai, ai, AI ... Misschien zal het nog niet zo snel gaan als in de trailer van onderstaande film, maar denk bijvoorbeeld aan de toevoeging van CoPilot doorheen heel Windows, Siri, Gemini ...
Her (2014) - Official Trailer [HD] - Dutch SubtitlesEen OS is modulair opgebouwd en bestaat uit verschillende lagen. Elke laag bouwt verder op de laag eronder, maar maakt ook gebruik van de laag erboven. Onderdelen kunnen vervangen worden zonder het hele OS te breken, bv nieuwe drivers installeren, updaten van software, nieuwe window manager configureren ... Dit heeft heel wat voordelen: Onderhoudbaarheid Elk onderdeel (module) is gescheiden en heeft een duidelijke verantwoordelijkheid. Dit maakt het eenvoudiger om bugs op te sporen en op te lossen zonder het hele systeem te beïnvloeden. Herbruikbaarheid Modules kunnen vaak in andere projecten of systemen worden hergebruikt, wat ontwikkeltijd en kosten bespaart. Flexibiliteit en uitbreidbaarheid Nieuwe functionaliteiten kunnen worden toegevoegd door extra modules te integreren, zonder dat de kern van het OS herschreven moet worden. Betere foutisolatie Als één module faalt, blijft de rest van het systeem meestal stabiel. Dit verhoogt de betrouwbaarheid. Schaalbaarheid Het systeem kan makkelijker meegroeien met nieuwe hardware of software-eisen, omdat modules onafhankelijk kunnen worden aangepast. De architectuur van een besturingssysteem (OS) verwijst naar de structuur en organisatie van de modules en hoe deze met elkaar samenwerken om de functionaliteit van het OS te realiseren.Een heel simpele weergave van die verschillende modules / de architectuur van een OS:
Elk OS is opgebouwd op basis van een bepaalde architectuur, plan, diagram... De ontwikkelaars van het OS maken specifieke keuzes, maar je zal merken dat deze diagrammen vaak dezelfde structuur hebben en dat veel modules terugkomen in alle diagrammen: zie een voorbeeld van Microsoft en Apple.

Je moet al deze onderdelen niet kennen. Het is vooral belangrijk om te weten waarom OS modulair zijn opgebouwd en wat de voordelen zijn. Toch leggen we enkele termen van zo'n diagram nog uit, omdat deze belangrijk zijn voor de verdere leerstof of vaak gaan terugkomen in de praktijkoefeningen.
Hardware Processor (CPU) Intern geheugen (RAM) Opslag (SSD/HDD) Randapparaten (toetsenbord, muis, scherm, printer) Het OS verdeelt en beheert deze bronnen en zorgt ervoor dat jij als gebruiker deze kunt gebruiken. Kernel De kernel is het hart van een besturingssysteem.
Het is het centrale en meest fundamentele onderdeel van het OS. Al de rest van het OS is gebouwd "rond" de kernel De kernel zorgt voor basisfuncties zoals: Communicatie tussen hardware en software. Beheer van geheugen, processen en apparaten. Het draait zeer dicht bij de hardware en vormt de brug tussen fysieke componenten (CPU, RAM, apparaten) en software (programma’s, applicaties). Het is een onzichtbaar, maar onmisbaar onderdeel. Met andere woorden: de rest van het OS is eigenlijk gebouwd op dit onzichtbaar onderdeel:
Windows gebruikt al heel lang voor de verschillende versies dezelfde kernel die ze steeds aanpassen, optimaliseren... Windows NT-kernel is de basis voor alle moderne Windows-versies (vanaf Windows 2000, XP, Vista, 7, 8, 10, 11). Elke nieuwe versie gebruikt een geüpdatete en verbeterde variant van die NT-kernel: Windows XP → NT 5.x Windows 7 → NT 6.1 Windows 10 → NT 10.0 Windows 11 → ook NT 10.0 (maar met updates en optimalisaties) De architectuur blijft grotendeels hetzelfde, maar er komen nieuwe functies, drivers, beveiligingsmechanismen en optimalisaties bij. Ook weer: voor Linux is dit ook de reden dat deze qua werking zo hard op elkaar lijken. We komen hier later nog op terug bij het onderdeel van Linux zelf. Alle Linux-distro’s (Ubuntu, Fedora, Debian, Arch, enz.) gebruiken dezelfde kernel (of een variant daarvan). Omdat ze dezelfde kernel delen, werken ze op dezelfde manier met hardware en hebben ze dezelfde basisfunctionaliteit. Het verschil tussen distributies zit vooral in: Gebruikersinterface (bijv. GNOME vs. KDE). Pakketbeheer (bijvoorbeeld apt). Meegeleverde software en configuratie. Window manager / Desktop environment
De window manager of desktop environment bepaalt hoe de user interface van het volledige OS eruitziet. Bij Windows gebruikt iedereen standaard dezelfde environment. Bij de verschillende Linux distro's kan je vaak verschillende versies downloaden en zo al meteen kiezen naar wat jou voorkeur gaat. Zie bijvoorbeeld: Download Linux Mint 22.3 - Linux MintVoorbeelden: Windows: Aero, Modern UI Linux: GNOME, KDE, Cinnamon, Mate, LXDE Enkele voorbeelden van verschillende desktop environments:
OPGELET: een Window Manager / Desktop Environment bepaalt dan wel sterk hoe je OS er uit ziet, maar op zich heeft het weinig te maken hoe het OS in elkaar zit. Op het schema van de architectuur hierboven zie je namelijk dat een Window Manager ver weg staat van de hardware en de kernel, het is dus op zich geen centraal onderdeel van een OS. Maak dus niet de fout om een OS gelijk te stellen met hoe het er uitziet (de Window Manager). Toepassingsprogramma’s Software die de gebruiker gebruikt: tekstverwerking multimedia browsers games gespecialiseerde software Ze draaien bovenop het OS en gebruiken OS-functies. Installeren van software Uitvoeren van software Updaten van software Steeds vaker via pakketbeheerders: Microsoft Store App Store Google Play Linux package managers
Het kunnen aanmaken van gebruikers is belangrijk, zodat iedere gebruiker zijn eigen werkomgeving kan hebben. Er zijn verschillende types van accounts: Beheerders (die bv. software kunnen installeren) Gebruikers (die vaak geen software kunnen installeren, maar wel een eigen werkomgeving hebben) Gasten (die kunnen gebruikmaken van de pc, maar na afmelden worden instellingen en documenten vaak gewist). Aan de gebruikers kunnen ook rechten worden toegekend, zodat de ene gebruiker niet zomaar toegang heeft tot de documenten van een andere gebruiker.
In: Client-omgeving: lokaal per pc Server-omgeving: centraal via server
Zeer belangrijk bij mobiele toestellen: slaapstand scherm dimmen CPU downclocking batterijmodi Doel: langere werking en efficiënt energiegebruikZie taakbeheer ( ctrl + shift + escape)Je computer controleert en beheer naar welke processen welke systeembronnen gaan en doet dit automatisch. Bij sommige programma's kan je ook zelf manueel instellen hoeveel systeembronnen deze mogen gebruiken - bijvoorbeeld Opera GX - hoeveelheid RAM.

]]>8.-os-basis/8.2-os,-functies-en-architectuur.html8. OS - basis/8.2 - OS, functies en architectuur.mdWed, 14 Jan 2026 18:14:40 GMT<figure><img src="media/operating_system_placement.svg.png"></figure> Bevat alle installatiebestanden van een besturingssysteem Wordt gebruikt om: DVD’s te branden bootable USB-sticks te maken Is meestal meerdere gigabytes groot Windows 11 → .iso van Microsoft Ubuntu Linux → .iso van ubuntu.com Fedora, Debian, Kali Linux, … Voor je downloadt, controleer je best de systeemeisen: CPU RAM Opslag ... Voorbeeld Fedora:
Voorbeelden:
Windows: https://www.microsoft.com/software-download
Ubuntu: https://ubuntu.com/download
Fedora: https://getfedora.org Download nooit ISO’s van onbekende websites → risico op malware. Kijk via Teams -> Classwork. Daar zal een link staan met heel wat iso's die je kunt vertrouwen.Een bootable USB is een USB-stick die: opstartbaar is door BIOS/UEFI herkend wordt als installatiemedium het OS-installatieprogramma kan laden Een gewone USB met een ISO erop is niet voldoende. De USB moet speciaal worden geprepareerd.Er bestaan verschillende tools om een ISO correct op een USB-stick te schrijven.Rufus is een zeer populaire en snelle tool. Gratis Ondersteunt Windows en Linux ISO’s Automatische detectie van juiste instellingen (meestal)
Website: https://rufus.ie/
Daarnaast heeft Rufus ook heel wat handige, extra instellingen om bepaalde Microsoft bijzonderheden te omzeilen:
Win32 Disk Imager Eenvoudig Vooral gebruikt voor Linux-images Minder automatische instellingen
Website: https://sourceforge.net/projects/win32diskimager/ Raspberry Pi Imager Voor Raspberry Pi Zeer gebruiksvriendelijk
Website: https://www.raspberrypi.com/software/Balena Etcher Cross-platform (Windows, macOS, Linux) Zeer eenvoudige interface Minder instelmogelijkheden (maar veilig)
Website: https://www.balena.io/etcher/ Opmerking: instellingen kunnen verschillen per OS.
Start Rufus Kies het juiste Device ⚠️ Let op: alle data op deze USB wordt gewist Selecteer het juiste ISO-bestand Partitieschema: GPT → moderne systemen met UEFI MBR → oudere systemen (legacy BIOS) Bestandssysteem: Meestal automatisch ingesteld Klik op Start en stel eventueel extra instellingen in Bevestig het wissen van de USB Computer voorbereiden Zet de computer volledig uit Plaats de bootable USB-stick in een USB-poort (bij desktops: liefst in de poorten aan de achterkant) Boot menu openen Start de computer Druk onmiddellijk op de juiste toets: F12, F10, ESC, DEL (verschilt per toestel) Kies voor de USB-stick als opstartmedium: kijk naar de naam of het merk

De installatieomgeving van het OS start nu.Als de USB niet start: Controleer in BIOS/UEFI: Boot mode (UEFI vs Legacy) Secure Boot (soms uitschakelen bij Linux) Bootvolgorde Controleer: Correcte ISO? Juiste partitieschema (GPT/MBR)? USB correct geschreven? ]]>9.-os-installatie-op-fysieke-hardware/9.2-voorbereiding-+-installatie-op-fysieke-hardware.html9. OS - installatie op fysieke hardware/9.2 - Voorbereiding + installatie op fysieke hardware.mdSat, 03 Jan 2026 10:25:23 GMT<figure><img src="media/image-291.png"></figure>Kies je voor Windows, dan ben je een… …kantoorslaaf met een badge, een Outlook-agenda vol meetings en een laptop die vooral dient om Excel-bestanden van 30 MB te openen. Je leeft van sneltoetsen die je ooit per ongeluk geleerd hebt en vertrouwt blind op IT “want die regelen dat wel”. Zolang Teams start en de printer het ongeveer doet, stel je geen vragen — en ja, je klikt nog steeds op “Herinner me later” bij updates. Gamen is eigenlijk je enige focus, maar dat geef je nooit toe. Je bent een normie die graag naar Blue Screens kijkt.Kies je voor Linux, dan ben je een… …elitaire command-line-fetisjist die neerbuigend lacht als iemand een muis gebruikt. Je begint elke zin met “eigenlijk…” en eindigt met “maar dat is omdat jij proprietary software gebruikt”. Je systeem werkt perfect — nadat je er drie nachten aan gesleuteld hebt en vijf wiki’s hebt gelezen. Je kijkt neer op iedereen die een ander OS gebruikt. Embrace the neckbeard en kies voor een Linux distro.Kies je voor macOS, dan ben je een… …designsnob die meer betaalt voor een aluminium behuizing dan voor prestaties. Je noemt jezelf “creatief”, maar je grootste workflow bestaat uit Slack en Spotify. Alles moet er strak uitzien, zelfs je terminal, en zodra iets niet “intuitief” is, verklaar je het gewoon tot slechte software.Kies je voor ChromeOS, dan ben je een… …digitale nihilist zonder ambities. Bestanden? Wat zijn dat? Offline werken is een mythe en privacy is iets voor mensen met tijd. Zolang Gmail en Google Docs openen, is jouw computer “krachtig genoeg”. Je vertrouwt blind op de cloud — en op een stabiele wifi-verbinding.



In deze stereotypes zat inderdaad een vorm van waarheid vroeger, maar deze grote verschillen tussen OS zijn aan het verkleinen. Er zijn bijvoorbeeld meer en meer "gemakkelijke" distro's van Linux, Windows wordt nu ook gebruikt voor fotografie, macOS is meer te configureren. ChromeOS is nu ... Nee, laten we het niet hebben over ChromeOS.Vroeger waren de verschillen inderdaad groter en we hebben al een hele weg afgelegd op vlak van OS. We bekijken oudere voorbeelden: welke verschillen en gelijkenissen merk je op met moderne OS?
DOSBox
Microsoft Windows 3.10 | PCjs Machines
Windows 95 In Your Web Browser | PCjs Machines
Win7 Simu | A simulator of Windows 7We bekijken ook enkele statistieken in verband met het gebruik van OS wereldwijd - in BE.
https://gs.statcounter.com/os-market-share
http://gs.statcounter.com/os-market-share/desktop/worldwide
http://gs.statcounter.com/os-market-share/desktop/belgium
http://gs.statcounter.com/os-market-share
http://gs.statcounter.com/os-market-share/all/belgium
http://gs.statcounter.com/browser-market-share
http://gs.statcounter.com/browser-market-share/all/belgiumLinux was, is en blijft leider op vlak van servers, supercomputers ...
https://w3techs.com/technologies/overview/operating_system
https://en.wikipedia.org/wiki/TOP500
We zijn aangekomen bij een groot stuk praktijk. Dit zal het grootste deel van de rest van het jaar in beslag nemen, dus we gaan rustig onze tijd kunnen nemen om de installatie én configuratie van een client OS te bekijken. We behandelen in volgorde: OS: theoretische achtergrond Installatie op fysieke hardware Virtualisatie Linux CLI OPMERKING: we komen nu in aanraking met een onderdeel binnen ICT dat belangrijk is voor de komende jaren. Het is dan ook erg noodzakelijk dat je goed oplet wat je doet en hoe je dit moet doen en wel voor een aantal redenen: Wat we nu gaan leren is iets dat je erg vaak zult moeten doen in je toekomstige jobs. De komende jaren bouwen we verder op wat we nu zien. Mis je hier de boot al, dan wordt het zeer moeilijk om terug bij te benen. Zo gaan we virtualisatie heel vaak gebruiken bij de inhoud rond netwerken en beveiliging. Eerst even een korte bevraging:
Wat is jouw ervaring met OS? LINK]]>8.-os-basis/8.1-inleiding-os.html8. OS - basis/8.1 - Inleiding OS.mdSat, 03 Jan 2026 09:58:11 GMT<figure><img src="media/image-298.png"></figure>7.-computerconfiguraties/7.1-samenstellen-en-kiezen.html7. Computerconfiguraties/7.1 - Samenstellen en kiezen.mdFri, 02 Jan 2026 09:36:14 GMT


Kabelmanagement is niet alleen mooier, maar verbetert ook de luchtcirculatie.



Een goede luchtstroom (airflow) is essentieel om onderdelen koel te houden. Luchtinlaat: meestal aan de voor- of onderkant, met koele lucht. Luchtuitlaat: meestal aan de achter- of bovenkant, met warme lucht. Zorg dat er altijd een evenwicht is tussen in- en uitgaande lucht (positieve of neutrale druk). Gebruik minstens twee ventilatoren: één voor inlaat (voorzijde) en één voor uitlaat (achterzijde).

De meeste moderne cases bestaan uit staal of aluminium met kunststof of gehard glas.Stille pc’s zijn belangrijk bij kantoor- of multimediagebruik. Let op volgende kenmerken: Dikke panelen of geluidsabsorberend schuim Rubberen dempers bij ventilatoren en schijven Langzame, grote ventilatoren (120–140 mm) Goede kabelorganisatie om luchtstroom te verbeteren Een goed ontworpen kast kan tot 10 dB stiller zijn dan een open budgetmodel._



Vaak passen PC-gebruikers zelfs hun heel bureau aan op basis van een bepaalde kleur, esthetiek, computer case ...

]]>6.-gpu,-koeling,-voeding-en-kast/6.4-kast.html6. GPU, koeling, voeding en kast/6.4 - Kast.mdTue, 18 Nov 2025 16:17:44 GMT<figure><img src="media/image-258.png"></figure>Bij een modulaire PSU kun je zelf kiezen welke kabels je aansluit. Niet-modulair: alle kabels vast Semi-modulair: enkele kabels vast Volledig modulair: alle kabels los
💡 Een modulaire voeding zorgt voor betere luchtstroom en een nettere pc. Een voeding zet niet alle energie om in bruikbare stroom; een deel gaat verloren als warmte. De 80 PLUS-certificering toont aan hoeveel van de opgenomen stroom effectief wordt omgezet in nuttige energie.“80 PLUS” betekent dat de voeding bij minstens 80% efficiëntie werkt onder verschillende belastingen. Hoe hoger het certificaat, hoe minder energieverlies, minder warmteproductie, en minder lawaai (omdat de ventilator minder hoeft te draaien). Voorbeeld: een “80 PLUS Gold” voeding betekent dus dat slechts 10% van de energie verloren gaat. De rest wordt efficiënt omgezet in stroom voor je pc.
Minder warmteontwikkeling → stillere werking Minder energieverbruik → lagere elektriciteitskosten Langere levensduur dankzij lagere interne belasting Koop dus nooit zomaar een goedkope voeding. Dit heeft enkel nadelen! Pas goed op met de certificeringen!Het wattage bepaalt hoeveel stroom je PSU kan leveren. Voor een basis-pc volstaat vaak 500–650 W. Voor een gaming-pc met midrange GPU: 750–850 W. Voor een high-end systeem (RTX 5090, Ryzen 9, veel opslag): +850W 🔗 Bereken je benodigde vermogen hier door je andere onderdelen in te geven:
PCPartPicker – PSU Calculator
Voorbeeld: https://pcpartpicker.com/list/82mVMCKies minstens een 80 PLUS Gold-gecertificeerde voeding. Dit garandeert betrouwbaarheid, zuinigheid en stabiliteit – ideaal voor moderne componenten.Een goede PSU bevat ingebouwde beveiligingen, levert stabiele stroom, komt van een betrouwbaar merk met goede reviews ... Zoals steeds: lees benchmarks en reviews! ✅ Aanbevolen merken: Seasonic, Corsair, Be Quiet!, ASUS ROG, Cooler Master, EVGA ]]>6.-gpu,-koeling,-voeding-en-kast/6.3-voeding.html6. GPU, koeling, voeding en kast/6.3 - Voeding.mdTue, 18 Nov 2025 16:17:27 GMT<figure><img src="media/image-254.png"></figure>Een dedicated GPU daarentegen is een apart onderdeel met eigen geheugen (VRAM) en veel hogere rekenkracht.
Vergelijking:De GPU is het hart van de videokaart. Ze bevat duizenden kleine rekenkernen die parallel werken. Bij NVIDIA heten deze CUDA-cores. Bij AMD heten ze Stream Processors. De snelheid van de GPU wordt uitgedrukt in MHz of GHz en bepaalt hoeveel bewerkingen per seconde ze kan uitvoeren. Moderne GPU’s werken met een basiskloksnelheid en een boostfrequentie – die laatste is de maximale snelheid die de chip tijdelijk haalt bij zware belasting.
Toch is kloksnelheid niet alles: zie het hoofdstuk "3.2 - Snelheid" om dit nog eens in detail te bekijken.Het videogeheugen (VRAM) slaat tijdelijk beelddata op, zoals texturen, 3D-modellen... Hoe hoger de resolutie en details, hoe meer VRAM je nodig hebt.
Moderne GPU’s gebruiken GDDR6 of GDDR7-geheugen, dat razendsnel data kan verwerken. Dit geheugen bepaalt niet alleen hoeveel data opgeslagen kan worden, maar ook hoe snel die data verwerkt wordt. Belangrijke begrippen - zie het hoofdstuk "3.2 - Snelheid" om dit nog eens in detail te bekijken. 📈 Voorbeeld: Een RTX 5090 met 24 GB GDDR7-geheugen (512 bit bus) kan veel sneller grote hoeveelheden 4K-texturen laden dan een kaart met 8 GB GDDR6-geheugen (256 bit bus). Tip: 1080p-gaming: minimaal 6–8 GB VRAM 1440p-gaming: 10–12 GB VRAM 4K-gaming of AI-taken: 16–24 GB VRAM De belangrijkste GPU-producenten zijn: NVIDIA AMD Bedrijven zoals MSI, ASUS, Gigabyte en Sapphire produceren de fysieke kaarten met chips van deze merken. Deze verschillen dan vaak in bouwkwaliteit, aantal fans, ondersteuning, updates ...Tip: probeer, als je de keuze hebt, om steeds voor een GPU te gaan met drie fans in plaats van twee. Zeker als je van plan bent om te gamen, renderen, AI-toepassingen te gebruiken ...
NVIDIA blijft stevig marktleider dankzij geavanceerde technologieën zoals bijvoorbeeld AI-functies. AMD biedt sterke prestaties voor een scherpere prijs en gebruikt:De nieuwste generatie NVIDIA-GPU’s is de RTX 50-serie. De naam vertelt je veel over generatie en klasse:De “Ti” of “Super”-versies zijn verbeterde varianten binnen dezelfde reeks.De nieuwste AMD-GPU’s behoren tot de Radeon RX 9000-serie.AMD gebruikt XT en XTX om aan te geven dat het om krachtigere varianten gaat binnen dezelfde generatie. Koop een losse GPU enkel als je zware grafische (bv games) of AI-taken uitvoert. Voor dagelijks gebruik volstaat vaak integrated graphics. Controleer dit wel goed of je CPU beschikt over integrated graphics. Let op: Formaat: past de kaart in je kast? Voeding: voldoende vermogen? - zie onderdeel in verband met voeding. Aansluitingen: PCie + beelduitgangen (HDMI / DisplayPort) Prijs-prestatie: bekijk benchmarks. Gebruik sites zoals:
GPU Database | TechPowerUp
UserBenchmark Een goede manier om te bepalen welke GPU je nodig hebt, is door te kijken naar de systeemvereisten (system requirements) van de software of games die je wilt gebruiken.Deze vereisten worden altijd opgesplitst in: Minimumvereisten: wat je nodig hebt om het programma op te starten Aanbevolen vereisten: wat je nodig hebt voor een vlotte en kwaliteitsvolle ervaring 🔎 Voorbeeld 1 – Game: Cyberpunk 2077: Phantom Liberty (2025)
💡 Voorbeeld 2 – Professionele toepassing: **Blender 4
Door deze vereisten te bekijken op de officiële websites of platforms zoals Steam, Epic Games Store of blender.org, kan je gericht kiezen welke GPU voldoende krachtig is voor jouw toepassingen.]]>6.-gpu,-koeling,-voeding-en-kast/6.1-gpu.html6. GPU, koeling, voeding en kast/6.1 - GPU.mdTue, 18 Nov 2025 16:17:13 GMT<figure><img src="media/image-242.png"></figure>Computers gebruiken verschillende koelmethodes afhankelijk van hun vermogen, formaat en toepassing. We onderscheiden actieve en passieve koeling.Bij actieve koeling wordt lucht of vloeistof actief verplaatst om warmte af te voeren. Dit is de meest gebruikte methode in desktops en gaming-laptops. We bespreken de twee meest gebruikte methodes:Een ventilator blaast lucht over een koelblok (heatsink). De warme lucht wordt afgevoerd via ventilatieopeningen of casefans.Voordelen: Betaalbaar (20 – 100+ €) Eenvoudig te installeren Betrouwbaar en onderhoudsvriendelijk Nadelen: Minder efficiënt bij zware CPU’s of GPU’s Kan hoorbaar zijn bij hoge toerentallen 🔧 Voorbeelden van moderne luchtkoelers (2025): Noctua NH-D15S chromax.black – klassieker, fluisterstil
be quiet! Dark Rock Pro 5 – krachtige dubbele torenkoeler - heeft dus twee fans:
DeepCool AK620 Zero Dark – uitstekende prijs/prestatie
Bij waterkoeling circuleert koelvloeistof via een waterblok, radiator en pomp. Het water neemt de warmte van de CPU (en eventueel GPU) op en geeft die af in de radiator, waar ventilatoren de lucht afkoelen.Voordelen: Zeer efficiënte warmteafvoer Minder geluid bij hoge prestaties Esthetisch (RGB, slanke look) Nadelen: Duurder (vanaf 100 € tot 600 €+) Complexere installatie Risico op lekkage (bij custom loops) ⚙️ Voorbeelden (2025): Corsair iCUE H150i Elite LCD XT – 360 mm AIO waterkoeling
NZXT Kraken 360 RGB – stille en stijlvolle AIO


Bij passieve koeling worden geen ventilatoren gebruikt. De warmte wordt verspreid via een groot koellichaam (meestal aluminium of koper) en afgegeven aan de omgevingslucht.Voordelen: Volledig stil Geen bewegende onderdelen → onderhoudsvrij Nadelen: Minder efficiënt Alleen geschikt voor energiezuinige systemen 📱 Voorbeelden: smartphones, mini-pc’s, netwerkapparatuur, Raspberry Pi, NAS-systemen.

Koelpasta zorgt voor een optimale warmtegeleiding tussen de CPU/GPU en de heatsink. Zonder pasta zouden microscopische luchtbelletjes de warmteoverdracht belemmeren.Functie: Vult oneffenheden op tussen chip en koelblok Verhoogt warmtegeleiding Wordt altijd dun aangebracht Prijs: 3 € – 15+ € (afhankelijk van merk en kwaliteit)Er is veel discussie over welke methode nu de beste is om deze paste aan te brengen. Er is een verschil qua temperatuur, maar lig er niet over wakker: kies een methode die je zelf het gemakkelijkste vindt zonder dat je teveel paste gebruikt:
Lees reviews en benchmarks vooraleer je iets koopt! 💡 Tip: Voor de meeste desktops volstaat een goede luchtkoeler + casefans + koelpasta. High-end systemen kiezen voor waterkoeling al zijn moderne luchtkoelers ook erg goed. ]]>6.-gpu,-koeling,-voeding-en-kast/6.2-koeling.html6. GPU, koeling, voeding en kast/6.2 - Koeling.mdTue, 18 Nov 2025 16:16:25 GMT<figure><img src="media/image-243.png"></figure>Een belangrijk verschil met ROM en opslag, is dat RAM vluchtig (volatile) is: bij stroomuitval wordt alle data gewist. Denk aan het verschil in snelheid bij het opstarten van je computer versus het heropenen van een programma. Je kan het vergelijken met je kortetermijngeheugen.RAM is zeer snel geheugen. Je ziet dan ook vaak de term: SDRAM (Synchronous DRAM) – dat betekent dat het geheugen synchroon loopt met de kloksnelheid, wat zorgt voor nog betere prestaties.RAM is erg belangrijk voor de algemene werking en snelheid van je computer. Hoe groter en sneller het RAM, hoe meer programma's, bestanden, apps ... je tegelijk kunt openen en gebruiken zonder dat het rommelig of traag wordt.RAM is dus belangrijk voor: Snelle toegang tot data die vaak gebruikt wordt Multitasking zonder vertraging Het draaien van zware software (zoals Photoshop of games)
[Corsair Vengeance DDR5-5200 16GB (2x8GB) ](VENGEANCE® 16GB (2x8GB) DDR5 DRAM 5200MT/s CL40 Memory Kit — Black) ➤ DDR5, 5200 MT/s, CAS latency 40, dual-channel kit ➤ Goede allround RAM voor basis gaming en productiviteit met nieuwe platformen
[- G.Skill Trident Z5 DDR5-6000 32GB (2x16GB) ](Desktop Memory (U-DIMM/CU-DIMM) - Trident Z5 Neo RGB (DDR5/AMD EXPO) - G.SKILL International Enterprise Co., Ltd.) ➤ DDR5, 6000 MT/s, lage latency, RGB-verlichting ➤ High-end kit voor enthusiastische gamers en creatieve professionals
[- Kingston Fury Beast DDR5-4800 16GB (2x8GB) ](Kingston FURY™ Beast DDR5 memory – 8GB, 16GB, 32GB, 64GB, 128GB, 5200MT/s, 5600MT/s, 6000MT/s, 6400MT/s, 6800MT/s - Kingston Technology) ➤ DDR5, 4800 MT/s, betrouwbare prestaties ➤ Betaalbare optie voor upgrade naar moderne DDR5-systemen Ook je GPU heeft werkgeheugen: -Shared graphics memory: De GPU deelt het RAM met de CPU - geen aparte GPU. Dedicated memory: De GPU heeft eigen, geïntegreerd grafisch geheugen - wel een aparte GPU. Hierover later meer bij GPU - we vermelden het enkel nu omdat je het mogelijk al hebt gezien online. We bespreken dus nu verder RAM.We bespreken enkele termen die je vaak ziet terugkomen bij RAM en die dus belangrijk zijn om deze onderdelen te kunnen vergelijken.
DDR staat voor "Double Data Rate" (dubbele overdracht per klokpuls). De generaties lopen van DDR (1) tot DDR5. Het is dus een indicatie voor de versie / generatie. ⚠️ Quad Data Rate bestaat nog niet voor consumenten. Opmerking: bij GPU's heet dit GDDR - Graphics DDR - hierover later meer bij GPU, maar dit is dus ook een indicatie voor de generatie. Elke nieuwe generatie verbetert snelheid en energieverbruik, zoals je kunt zien in onderstaande tabel.De grootte van het geheugen wordt uitgedrukt in GB (en mogelijk TB in de toekomst). Meer geheugen betekent meer tijdelijke opslag. 4GB is niet meer werkbaar, 8GB à 16GB is aanbevolen voor basis gebruik. RAM-heavy toepassingen (zoals After Effects) vereisen veel meer geheugen. 📌 Tip: Meer RAM is alleen nuttig als je toepassingen of werklast het echt gebruiken. Anders blijft extra geheugen ongebruikt. Kijk naar de system requirements van de software die de gebruiker wilt uitvoeren. Voorbeeld van system requirements van Blender
Requirements — BlenderHieronder enkele voorbeelden van RAM-snelheden: De data rate is dubbel zo groot als de kloksnelheid (wegens DDR). Transfer rate = (data rate × 64 bit) / 8.
Of zie nog (denk aan het onderdeel rond "snelheid" dat we reeds hebben besproken):

Overclock in Style with Kingston FURY Beast DDR5 RGB - Kingston TechnologyRAM komt meestal in de vorm van DIMM-modules (Dual In-Line Memory Modules). Voor laptops wordt SO-DIMM gebruikt (Small Outline DIMM): kleiner, duurder en minder courant.
Standaard is de bus van geheugens 64 bit breed, wat betekent dat er 64 “draden” zijn. In de geschiedenis van de computer bleef de processorsnelheid maar toenemen, waarbij de geheugentechnologie dit niet kon bijbenen. Vandaar heeft men dual channel bedacht: de technologie van de geheugenmodules bleef quasi hetzelfde, maar het aantal “draden” werd verdubbeld. Hierdoor verdubbelt ook de beschikbare bandbreedte. De bus wordt dan 128 bits breed. Hoe kan je deze techniek beschikbaar maken, bv. bij een moederbord met dual channel en 4 RAM slots: ▪ Ten eerste moet de geheugencontroller de dual channel architectuur ondersteunen. ▪ Je moet twee of vier geheugenmodules hebben. Per paar moeten ze identiek (type en capaciteit) zijn aan elkaar. Het paar kan je niet willekeurig installeren: je moet de handleiding nalezen hoe je ze moet installeren. Heel vaak wordt dit met kleuren aangegeven. ▪ Dual channel verdubbelt de breedte van de geheugenbus van 64 naar 128 bit.
Bij het voorbeeld uit de afbeelding: ▪ Vier identieke RAM-modules van elk 2 GB kan je om het even waar installeren. ▪ Bij twee identieke RAM-modules van 2 GB en twee identieke van 1 GB moet je deze groeperen. Bijvoorbeeld: die van 2GB in de blauwe en die van 1GB in de zwarte. ▪ Eén module van 8 GB zal een even grote capaciteit hebben als in het eerste voorbeeld, maar deze setup zal zonder dual channel werken. Dit betekent dat er 64 bits per klokcyclus verwerkt zullen worden. ▪ Als je twee identieke RAM-modules van 2 GB in de eerste twee slots stop, zal je een totale capaciteit hebben van 4 GB, maar zonder dual channel.
Single Channel vs Dual Channel RAM Test in New Games
Er is ook nog triple en quad channel - zelfde principe, maar dus: Triple channel = 192 bit Quad channel = 256 bit Gericht op high-end systemen en professionals
Timings tonen latencies (vertragingen) in klokcycli. Voorbeeld: CL15 15-15-29. 📌 Hoe lager de waarden, hoe beter de prestaties (lagere vertragingen). Als je een geheugenspecificatie ziet zoals:🔸 DDR4-3200 CL16 18-18-38Dan zijn dit de timings: CL (CAS Latency) = 16 tRCD (RAS to CAS Delay) = 18 tRP (RAS Precharge Time) = 18 tRAS (Row Active Time) = 38 Dit zijn allemaal vertragingen gemeten in klokcycli van het RAM-geheugen. Hoe lager de getallen, hoe sneller het geheugen kan reageren.Voorbeeldvergelijking 🔹 Geheugen A: DDR4-3200 CL16 18-18-38 🔹 Geheugen B: DDR4-3200 CL14 14-14-34Beide hebben dezelfde kloksnelheid (3200 MHz), maar Geheugen B heeft lagere timings. Geheugen B is sneller omdat het minder klokcycli nodig heeft voor bewerkingen. Je zult dit merken bij: Snellere laadtijden van programma’s Hogere FPS in games (klein verschil, maar meetbaar) Betere prestaties bij zware taken (zoals videobewerking)
How to Install RAM in Your Desktop PC Handleiding moederbord = essentieel: Ondersteunde types (DDR4, DDR5, enz.) Max. capaciteit (per module / totaal) Juiste plaatsing voor dual channel Let op bij installeren: Vastzetpunten openzetten Inkepingen correct uitlijnen Druk stevig maar gecontroleerd ❗ Vermijd het mixen van geheugens van verschillende types, capaciteiten of snelheden. Dit gaat je heel veel problemen besparen! Mogelijke oorzaken: verkeerde module, stof, slechte verbinding Symptomen: crashes, piepjes, instabiliteit, BSOD (blue screen of death) ...
Oplossing: stof verwijderen, herplaatsen, Memtest86+ uitvoeren, hardware tests bij opstart, Lenovo ThinkPad SmartBeep Diagnostics, vervangen van defecte modules ...
Bij de aankoop van RAM-geheugen is het belangrijk om je behoeften, compatibiliteit en kwaliteit goed te overwegen. Basistaken (internet, Office): minimaal 8 GB Basis gaming, creatief werk, multitasking: 16–32 GB Professionele workloads (video, 3D, zware simulaties): 32 GB of meer 📌 Tip: Meer RAM is alleen nuttig als je toepassingen of werklast het echt gebruiken. Anders blijft extra geheugen ongebruikt. Kies tussen +2400 MHz (of hoger als je moederbord dit ondersteunt) Hogere snelheid kan vooral voordelen bieden bij intensief gebruik, maar let op compatibiliteit Bij voorkeur DDR4 of DDR5 (afhankelijk van je moederbord en CPU) DDR5 is nieuwer en sneller, maar kan duurder zijn en vereist een compatibel platform Raadpleeg de handleiding van je moederbord: Ondersteunde DDR-versies (bijv. DDR4 of DDR5) Maximale snelheid (bijv. tot 3600 MHz) Maximale capaciteit per slot én totaal (bijv. max. 64 GB of 128 GB) Check hoeveel geheugenplaatsen (slots) je moederbord heeft (meestal 2 of 4) Voor dual-channel configuraties is het belangrijk dat geheugenmodules per paar identiek zijn (type, capaciteit, snelheid). Zorg dat de CPU ook compatibel is met het gekozen RAM-type en snelheid, om bottlenecks te voorkomen Gebruik bij voorkeur modules van hetzelfde type, dezelfde snelheid, dezelfde capaciteit én dezelfde fabrikant Dit verhoogt de stabiliteit en zorgt dat dual-channel optimaal werkt 📊 Benchmarks geven inzicht in de reële prestaties van geheugenmodules in combinatie met verschillende systemen. Bekijk onafhankelijke tests en reviews op sites zoals Tom’s Hardware of TechSpot Let niet alleen op de theoretische specs, maar ook op stabiliteit, latency (timings), en energieverbruik Dit helpt je een goede keuze te maken die past bij jouw systeem en gebruik +zie "Waarop letten bij aankoop?" --> belangrijk om in het achterhoofd te houden.]]>5.-geheugen-en-opslag/5.1-geheugen.html5. Geheugen en opslag/5.1 - Geheugen.mdWed, 12 Nov 2025 12:16:24 GMT<figure><img src="media/image-157.png"></figure>Een krachtige processor bepaalt in grote mate de prestaties van het hele systeem. Toch is het belangrijk te beseffen dat de processor afhankelijk is van andere componenten. 👉 Een snelle CPU met een trage harde schijf zal nog steeds traag aanvoelen. Toch zie je bijvoorbeeld in onderstaande benchmark waarbij ze enkel de CPU wijzigen, dat dit een grote invloed heeft op bv de prestaties binnen games:
In de meeste systemen is de processor een aparte chip, die wordt geplaatst in een socket op het moederbord.Soms is de processor slechts één onderdeel van een grotere chip: een zogeheten SoC (System on a Chip). Hierbij zijn CPU, GPU en soms zelfs RAM op dezelfde chip geïntegreerd.Voorbeelden: Smartphones Arduino Raspberry Pi Mini-PC’s met kleine vormfactor Auto's

⚠ Omdat bij SoC’s alles geïntegreerd is, zijn pure processorvergelijkingen vaak nutteloos omdat het onmogelijk apart te meten is. Gebruik altijd benchmarks om toestellen objectief te vergelijken. Intel – Biedt veel opties en sterke prestaties, meestal iets duurder. AMD – Geweldige prijs-kwaliteit, zeker sinds de Ryzen-serie. 💡 Vroeger had AMD een mindere reputatie, maar vandaag is het verschil tussen AMD en Intel minimaal. Baseer je dus niet op merk, maar op benchmarks. Enkele moderne voorbeelden:
Intel® Core™ i5 processor 14600K ➤ 14 cores (6 Performance + 8 Efficient), tot 5.3 GHz, LGA1700 ➤ Allround keuze voor gaming, multimedia en multitasking
Intel® Core™ i9 processor 14900K ➤ 24 cores (8P + 16E), tot 6.0 GHz, DDR5, PCIe 5.0 ➤ High-end processor voor extreme prestaties en multitasking
AMD Ryzen™ 5 7600X Desktop Processor ➤ 6 cores, 12 threads, tot 5.3 GHz, AM5-socket ➤ Sterke prijs-prestatie voor gaming en productiviteit
AMD Ryzen™ 9 7950X Desktop Processor ➤ 16 cores, 32 threads, 3D V-Cache technologie ➤ Zeer geschikt voor high-end gaming en renderen
Apple onthult M3, M3 Pro en M3 Max, de meest geavanceerde chips voor een personal computer - Apple (BE) ➤ System on a Chip – CPU, GPU en RAM geïntegreerd ➤ Te vinden in MacBook Pro's – krachtig én energiezuinig De generatie vertelt je hoe nieuw een processor is en welke technologie of architectuur hij gebruikt. Nieuwe generaties hebben meestal: Betere prestaties Lagere energieconsumptie Nieuwe functies zoals PCIe 5.0, DDR5, of AI-accelerators Intel heeft twee naamgevingssystemen: oude naamgeving (Core i3/i5/i7/i9) en nieuwe naamgeving (Core / Core Ultra).1. Oude naamgeving (Core i3, i5, i7, i9 – tot en met 14e generatie)Structuur: Core iX-YYYYZ iX = prestatieniveau (i3/i5/i7/i9) Y = generatie (eerste cijfers van de 4-5 cijfers) Z = suffix (extra kenmerken) Suffixen:
2. Nieuwe naamgeving (Core / Core Ultra – vanaf 2023/2024)Structuur: Intel Core [Ultra] N GXXZ Ultra = premium lijn, vaak met AI en Arc-GPU N = prestatieniveau (5/7/9) GXX = serie en modelnummer Z = suffix Verschil "ultra" en geen "ultra"Generatie/serie:Suffixen zijn (grotendeels) hetzelfde als bij de oude lijn.AMD Ryzen-processors gebruiken een logische nummering: generatie, prestatieniveau, en extra kenmerken.1. Generatie en prestatieniveauStructuur: Ryzen X YZZZ[S] X = Ryzen niveau (3/5/7/9) Y = generatie (eerste cijfer van het modelnummer) ZZZ = prestatieniveau binnen de generatie S = suffix (extra kenmerken) 2. Modelnummer (ZZZ) Geeft het prestatieniveau binnen de klasse aan Hoger nummer = hogere prestaties 3. Suffixen (extra kenmerken)
Een schema met enkele voorbeelden:Belangrijk om te weten bij vergelijking Naamgeving ≠ prestaties: Een i7 is niet altijd sneller of beter dan een i5. Generatie, kloksnelheid, aantal cores en threads, cachegrootte en energie-efficiëntie spelen allemaal een grote rol. Een Intel Core i7 van de 8e generatie is bijvoorbeeld minder krachtig dan een i5 van de 13e generatie. Technische specificaties tellen: Voor gaming kan een CPU met minder cores maar hogere single-core prestaties soms beter zijn. Voor renderen of videoverwerking telt juist het totaal aantal cores en threads. Generaties vergelijken: Een nieuwere i5 kan een oudere i7 voorbijstreven in zowel snelheid als efficiëntie. Dit geldt ook voor Ryzen: een Ryzen 5 van de nieuwste generatie kan sneller zijn dan een oudere Ryzen 7. Doel van gebruik: Kies je CPU op basis van jouw werkbelasting. Zoek system requirements op en kies op basis van deze een CPU die voldoet qua technische specificaties. 💡 Kortom: Laat je niet leiden door namen zoals i5, i7, of Ryzen 9. Kijk altijd naar de technische specs en wat jij ermee wilt doen, dan maak je de beste keuze.We bespreken enkele termen die je vaak ziet terugkomen bij een CPU en die dus belangrijk zijn om deze onderdelen te kunnen vergelijken.
De kloksnelheid wordt vaak uitgedrukt in gigahertz (GHz) en ligt vandaag tussen 2,0 – 6 GHz. Een hogere kloksnelheid betekent snellere bewerkingen, maar is niet de enige maatstaf voor snelheid. 👉 Herbekijk het deel over snelheid voor meer context. Moderne CPU’s hebben meerdere cores (kernen). Dit zijn afzonderlijke rekenkernen die elk taken kunnen uitvoeren. Voorbeelden: 2 cores = dual core 4 cores = quad core 8 cores = octa core 32 cores = dotriaconta core (bv. bij AMD Threadripper) ✔ Meer cores = beter? Niet altijd. Software moet dit ook ondersteunen om meerdere cores te benutten. Zo is gaming meer gebaat bij een hogere single core snelheid en heeft bijvoorbeeld Adobe software weinig voordeel bij meer dan 8 kernen. Kijk naar de system requirements van de software die de gebruiker wilt uitvoeren. Voorbeeld van system requirements van Blender

Requirements — BlenderHet hebben van meerdere kernen en threads heeft een voordeel voor de volgende twee zaken:Wat? Multitasking betekent dat meerdere programma’s (processen) tegelijk worden uitgevoerd op de computer. Het besturingssysteem verdeelt hiervoor de beschikbare CPU-tijd en kernen / threads over deze verschillende programma’s. Bv kern 1 Spotify, kern 2 Word, kern 3 Chrome ...Waarom? Zodat je als gebruiker meerdere applicaties tegelijk kunt gebruiken zonder dat je telkens hoeft te wachten tot één programma klaar is. Bijvoorbeeld: je kunt muziek luisteren, terwijl je een e-mail schrijft en een bestand downloadt.Voorbeeld: Je hebt een webbrowser open, een tekstverwerker en een muziekspeler. Het besturingssysteem zorgt ervoor dat elk programma kleine stukjes van de CPU-tijd krijgt, waardoor het lijkt alsof ze allemaal tegelijk werken.Wat? Multithreading betekent dat één enkel programma (proces) meerdere "threads" (kleinere instructiereeksen) tegelijk kan uitvoeren binnen één processor(core). Bv After Effects: thread 1 rendert de video, thread 2 regelt de user interface, thread 3 laadt alle plugins, thread 4 voegt de muziek in ...Hardware-ondersteuning: Sommige CPU’s, zoals die van Intel en AMD, ondersteunen hyper-threading (Intel) of SMT (Simultaneous Multithreading - AMD). Dit betekent dat één fysieke core meerdere threads tegelijk kan verwerken, waardoor de efficiëntie en prestaties toenemen. Dit zijn dus verschillende benamingen voor hetzelfde concept: multithreading.Waarom? Zodat een programma efficiënter gebruik maakt van de CPU. Denk aan een browser die tegelijk een webpagina rendert én video afspeelt.Voorbeeld: Een videobewerkingsprogramma dat één thread gebruikt voor het laden van bestanden, een andere voor de gebruikersinterface, en nog een voor het renderen van video. Hierdoor gaat dit ene proces veel sneller.Meer cores en hogere snelheid zorgen ook voor meer warmte en hoger stroomverbruik. Hierdoor moeten processors soms automatisch terugklokken of zelfs kernen uitschakelen wanneer ze niet nodig zijn. Een goede koeling is dus noodzakelijk voor een CPU!Je ziet vaak specificaties zoals "7 nm", "10 nm" of "14 nm". Dit verwijst naar het productieproces. Kleinere nanometers betekenen kleinere transistoren Voordelen: Meer transistors per chip Minder stroomverbruik Hogere kloksnelheden Meer cores mogelijk 🔬 1 nanometer = 0,000 000 001 meter Er passen ongeveer 5 atomen in 1 nanometer!
Hoe groot is een nanometer?
From 4nm to AI: How AMD is Transforming the PC Client ExperienceEen CPU wordt geplaatst in een specifieke socket op het moederbord. Er is geen universele socket zoals bij USB. Het is dus ENORM belangrijk dat je de socket goed bekijkt op het moederbord / CPU.
How to Install a CPU
Belang socket-compatibiliteit Intel en AMD gebruiken elk eigen sockettypes die moeten overeenkomen met het moederbord. Ook binnen Intel en AMD zijn er verschillende sockets per generatie. Een socket ondersteunt meerdere CPU's, maar niet alle. 🛑 Let op: Koop nooit een processor zonder na te gaan of deze past op je moederbord. Intel: LGA1151, LGA1200, LGA1700, LGA2066 AMD: AM4, AM5, TR4 (Threadripper)

Bij de aankoop van een processor is het belangrijk om je doel, compatibiliteit en behoeften te kennen. Licht gebruik: surfen, Office → i3 / Ultra 3 / Ryzen 3 Gaming/creatie: i5 / i7 / Ultra 5 / Ultra 7 / Ryzen 5 / Ryzen 7 Zware taken: video, 3D-rendering → i9 / Ryzen 9 / Threadripper ❌ Koop geen dure CPU voor lichte taken. Socket – Moet passen bij je moederbord. Socketcompatibiliteit is cruciaal omdat de processor-socket op het moederbord bepaalt welke processor fysiek past en met het systeem communiceert. Sommige CPU’s komen met een koeler ("boxed" meestal wel), anderen niet ("tray", sommige "boxed" modellen --> kijk dit altijd goed na) Bij intensief gebruik: denk aan betere luchtkoeling of bv waterkoeling Aantal cores & threads – Meer is niet altijd beter; software moet dit ook ondersteunen. Kijk naar de system requirements van de software die de gebruiker wilt uitvoeren. Kloksnelheid – Let op, maar benchmarks geven een beter beeld TDP – Let op warmteafvoer en voeding
Gebruik sites als Processor Benchmarks - Geekbench of Home - UserBenchmark voor echte prestatievergelijkingen +zie "Waarop letten bij aankoop?" --> belangrijk om in het achterhoofd te houden.]]>4.-moederbord-en-cpu/4.2-cpu.html4. Moederbord en CPU/4.2 - CPU.mdMon, 03 Nov 2025 16:56:54 GMT<figure><img src="media/image-141.png"></figure>www.encyclo.nl is de definitie voor opslagmedia: "media waarop data kan worden opgeslagen." En zo simpel is het. Enkele voorbeelden van opslag: HDD, SSD, USB-stick, SD-kaart, CD, DVD …Het geheugen is niet "volatile", dus niet vluchtig - dit in tegenstelling tot RAM. Het zou pas vervelend zijn als je harde schijf telkens leeg was wanneer je je computer uitschakelt…We focussen in dit onderdeel op "interne opslag", met andere woorden: de schijven die je installeert in een computer. Dit onderdeel heeft vooral tijdens de beginjaren van computers een snelle verandering meegemaakt:

Zoals steeds bespreken we eerst enkele algemene specificaties, vooraleer we in de voorbeelden duiken.
Bij het kiezen van opslagcapaciteit is het belangrijk om niet alleen te kijken naar je huidige behoeften, maar ook rekening te houden met toekomstige eisen. Denk aan: Besturingssysteem (OS): Het OS zelf neemt vaak een aanzienlijk deel van de schijfruimte in, zeker bij Windows, macOS of Linux-distributies met veel extra software. Zorg dat je hier voldoende ruimte voor reserveert, bijvoorbeeld minimaal 50–100 GB voor het OS en belangrijke applicaties. Software en data: Programma’s, games, mediabestanden, documenten en projectbestanden nemen ruimte in. Overweeg hoeveel data je nu hebt én hoeveel je verwacht te groeien. Video’s, foto’s en projecten kunnen snel veel opslag vergen. Cache en tijdelijke bestanden: Sommige toepassingen en het OS gebruiken extra ruimte voor tijdelijke bestanden en cache. Dit kan flink oplopen en zorgt dat de beschikbare ruimte snel slinkt. Overprovisioning (voor SSD’s): SSD’s presteren beter en gaan langer mee als een deel van de capaciteit onbenut blijft (meestal 7–10%). Dit is meestal al ingebouwd, maar houd er rekening mee. Tip: Koop liever een iets grotere schijf dan strikt noodzakelijk om flexibiliteit te behouden en prestaties te optimaliseren.Zie het onderdeel over snelheid + de vergelijking verder bij "5.2.3 - soorten opslag"Belangrijk voor systemen die 24/7 draaien, zoals servers. Het energieverbruik kan op jaarbasis een groot verschil maken in kosten.Voor servers minder relevant, maar bij een pc in de woonkamer des te meer.Hoe robuust is het medium bij bijvoorbeeld vallen? Hoe vaak kan je het betrouwbaar lezen of beschrijven? Wat is de verwachte levensduur? - zie ook MTBF en S.M.A.R.T.
📌 Voorbeeld: Verschillende types Western Digital HDD's verschillen sterk in betrouwbaarheid en prestaties. Zie: WD HDD-kleuren uitgelegd Dit is het gemiddeld storingsvrij tijdsinterval van componenten. MTBF verschilt per fabrikant en methode van berekening, wat het vergelijken lastig maakt. Hierdoor zie je dat veel bedrijven dit niet meer gebruiken, maar bij sommige schijven zal je het nog soms zien staan. Self-Monitoring, Analysis, and Reporting Technology is ingebouwd in moderne HDD’s (en SSD’s) om vroegtijdig falen te detecteren. Het systeem bewaakt parameters zoals temperatuur, leesfouten, en hersteltijd om te waarschuwen voor mogelijke problemen.

Formaten: 2,5 inch en 3,5 inch zijn de standaardformaten voor respectievelijk laptops en desktops. HDD's zijn meestal 3,5 inch - standaard SSD's 2.5 inch.
Een meer recente vormfactor is M.2 - zie voor meer info het volgend onderdeel.
*Over SATA: PATA is verouderd en traag; SATA is de huidige standaard voor bijvoorbeeld HDD's. Zie ook: "2.3 - Aansluitingen en communicatie" voor de gebruikte kabels. SATA I (150), SATA II (300), SATA III (600). Ze zijn onderling compatibel, maar de snelheid is beperkt tot het traagste element. Dit wordt dus gebruikt bij SATA SSD's en HDD's
**Over M.2 M.2 is een fysieke aansluiting (form factor) voor compacte opslagmedia, vaak gebruikt voor SSD's in laptops en desktops. NVMe (Non-Volatile Memory Express) is een communicatieprotocol dat veel sneller is dan SATA. Het maakt gebruik van PCIe-lanes in plaats van de tragere SATA-interface. M.2 SSD’s kunnen SATA-gebaseerd of NVMe-gebaseerd zijn – belangrijk om te controleren bij aankoop!

Kenmerken: Meest gebruikte opslagvorm tot voor kort - Vormfactor: meestal 3.5 inch Aansluiting: SATA Lage prijs per GB, ideaal voor grote volumes

Minstens één ronddraaiende schijf (platter) Let op: HDD’s zijn gevoelig voor beweging tijdens gebruik (door mechanische onderdelen). Gebruik in NAS (Network Attached Storage)Een NAS maakt data toegankelijk via het netwerk, zodat meerdere apparaten kunnen delen en back-uppen. Volgend jaar bouwen we onze eigen NAS.HDD’s worden veel gebruikt in NAS-systemen omdat ze: Betaalbaar zijn voor grote opslagcapaciteiten, wat belangrijk is bij het opslaan van veel data. Betrouwbaar zijn voor continu gebruik, vooral modellen die speciaal ontworpen zijn voor NAS (zoals WD Red, Seagate IronWolf). Goed presteren bij sequentiële lees- en schrijfbewerkingen, wat typisch is voor back-ups en mediastreaming in een NAS. Beschikbaar zijn in grote capaciteiten (tot meerdere TB’s per schijf), wat NAS-systemen schaalbaar maakt. Energiezuiniger zijn dan sommige SSD’s bij grote opslagvolumes, wat belangrijk is voor 24/7 gebruik. Voordelen: ⚡ Zeer snel lezen en schrijven 🔇 Stil (geen mechanische delen) 🪶 Lichtgewicht 🔌 Energiezuinig ❄️ Koeler dan HDD Nadeel: Hogere prijs per GB dan HDD.SSD’s komen in verschillende vormen en met verschillende interfaces. Het is belangrijk het onderscheid te kennen, vooral bij aankoop. Dit staat ook meestal op het onderdeel zelf of je herkent het aan de aansluitingen:
SATA SSD Werkt met het SATA III-protocol, net als traditionele harde schijven. Snelheidslimiet door SATA-interface (±550 MB/s). Ideaal voor wie een voordelige, stabiele upgrade wil zonder complicaties. Wordt vaak geleverd in 2,5-inch formaat, past in de meeste desktops en laptops. M.2 SATA SSD Zelfde snelheid en protocol als SATA SSD, maar in M.2-formaat. Geen kabels nodig, direct op het moederbord aangesloten. Handig voor compacte systemen of laptops waar ruimte beperkt is. Niet sneller dan SATA SSD; voordeel is vooral het formaat en installatiegemak. M.2 NVMe SSD Maakt gebruik van het NVMe-protocol via PCI Express (PCIe) interface. Veel hogere snelheden: van 3.000 MB/s (PCIe 3.0 x4) tot 7.000+ MB/s (PCIe 4.0 x4). Geschikt voor veeleisende taken zoals videobewerking, gamen, virtuele machines en zware software. Moederbord moet NVMe ondersteunen, en vaak is koeling (bijv. heatsink) aanbevolen vanwege hogere warmteontwikkeling. ✅ Controleer beschikbare aansluitingen op het moederbord ✅ Beoordeel gebruiksdoel: snelheid vs. capaciteit - bekijk de system requirements ✅ Houd rekening met betrouwbaarheid en veiligheid ✅ Denk aan energieverbruik en geluid ✅ Controleer of het moederbord NVMe ondersteunt (bij gebruik van M.2 SSD’s) +zie "Waarop letten bij aankoop?" --> belangrijk om in het achterhoofd te houden.]]>5.-geheugen-en-opslag/5.2-opslag.html5. Geheugen en opslag/5.2 - Opslag.mdThu, 28 Aug 2025 18:57:15 GMT<figure><img src="media/image-166.png"></figure>Een moederbord is een centrale en cruciale component in elke computer. Het bepaalt niet alleen wat je kunt aansluiten, maar ook hoe krachtig je systeem kán worden. Zowel fysieke afmetingen (vormfactor), aansluitmogelijkheden, als compatibiliteit zijn essentieel bij de keuze. 📌 Een slimme keuze van moederbord bepaalt de levensduur, prestaties en uitbreidbaarheid van je computer. Bekende merken zijn onder andere: Asus, Gigabyte, MSI, ASRock …
[- Asus ROG STRIX Z790-E Gaming WiFi ](ROG STRIX Z790-E GAMING WIFI | ROG Strix | Gaming motherboards｜ROG - Republic of Gamers｜ROG België) ➤ High-end, Intel-socket (LGA1700), DDR5, PCIe 5.0, WiFi 6E ➤ Geschikt voor gaming en overklokken
[- MSI MAG B650 Tomahawk WiFi ](MAG B650 TOMAHAWK WIFI) ➤ AM5-socket voor AMD Ryzen 7000-serie, DDR5, USB-C ➤ Sterke prijs-kwaliteitverhouding voor AMD-systemen
[- Gigabyte AORUS X670 Elite AX ](X670 AORUS ELITE AX (rev. 1.0/1.2) Key Features | Motherboard - GIGABYTE Global) ➤ AM5-socket, PCIe 5.0, M.2 Gen5 slots, WiFi 6 ➤ AMD-gebaseerd moederbord voor high-performance builds
[- ASRock B760M Pro RS/D4 ](ASRock > B760M Pro RS/D4) ➤ Intel LGA1700, ondersteunt DDR4, Micro-ATX formaat ➤ Budgetvriendelijke keuze voor 13e-14e gen Intel CPU's
[- ASUS TUF Gaming B650-PLUS WiFi ](TUF GAMING B650-PLUS WIFI｜Moederbord｜ASUS België) ➤ AM5-socket, DDR5, robuuste bouwkwaliteit, futureproof ➤ Ideaal voor midrange AMD buildsVoor de communicatie tussen de verschillende onderdelen maakt het moederbord gebruik van bussen: een netwerk van paden of draden waarlangs gegevens worden verstuurd. 👉 Hierover later meer.
De naam moederbord is treffend gekozen: bijna alle componenten van een computer worden erop aangesloten. Toch wordt het belang van dit onderdeel vaak onderschat.Een goed gekozen moederbord bepaalt: Ondersteuning voor alle onderdelen – Een goed ontworpen moederbord ondersteunt snelle gegevensoverdracht en krachtige componenten, maar heeft zelf weinig invloed op snelheid Welke processor je kunt installeren – Bepaald door type, snelheid en merk (via socket en chipset). Welk type, welke snelheid en capaciteit RAM-geheugen bruikbaar is. De uitbreidbaarheid van het systeem in de toekomst. Aanwezige aansluitmogelijkheden, zoals Bluetooth, WiFi, USB, HDMI, DisplayPort, enz. 💡 Tip: Spendeer voldoende aandacht aan de keuze van je moederbord. Het is een van de onderdelen die je niet snel vervangt. We bespreken enkele termen die je vaak ziet terugkomen bij een moederbord en die dus belangrijk zijn om deze onderdelen te kunnen vergelijken.De vormfactor van een moederbord bepaalt niet enkel de fysieke afmetingen, maar ook de positie van bevestigingsgaten, het type voeding en de uitlijning van aansluitingen.Hoewel er veel fabrikanten zijn, hanteren zij meestal dezelfde standaardvormfactoren. Dit garandeert uitwisselbaarheid tussen merken. ATX – 305 x 244 mm Micro-ATX – 244 x 244 mm (kleiner, goedkoper, minder aansluitingen) Mini-ITX – 170 x 170 mm (⚠ incompatibel met ATX)
📌 Deze standaarden gelden niet voor laptopmoederborden. In laptops is compactheid belangrijker dan uitwisselbaarheid. Elk merk kiest een eigen indeling, vorm en formaat. Daardoor zijn laptopmoederborden vaak grillig van vorm en niet gestandaardiseerd.
💡 Soms worden er experimentele moederborden ontwikkeld, zoals bij de Xi3 Modular Computer, maar deze blijven zeldzaam. Op een moederbord vind je heel wat cruciale aansluitpunten: CPU-socket – Voor het plaatsen van de processor. BIOS- of EFI-chip – Verantwoordelijk voor het opstartproces vóór het besturingssysteem start. Chipset – Zorgt voor communicatie tussen processor en andere onderdelen. Soms voorzien van heatsink of ventilator. CMOS-batterij – Houdt BIOS-instellingen vast. Uitbreidingssloten – Voor videokaarten, geluidskaarten, extra USB-poorten … → PCI-Express (modernste standaard). RAM-sloten – Voor intern geheugen. Opslagaansluitingen – → SATA (standaard). M.2-slots – Voor moderne SSD’s, zoals NVMe. Voedingsconnector – Grote 20- of 24-pins aansluiting voor stroomvoorziening.
Moet je elk moederbord tot in detail kennen? Nee. Er zijn te veel variaties. Wat je wél moet kunnen: Veelvoorkomende onderdelen herkennen Sloten correct gebruiken (RAM, SATA, PCIe …) 📖 Oplossing? Lees de handleiding!
Bijvoorbeeld: Zoek in je browser naar: `ASRock H110 PRO BTC+ manual filetype:pdf` In zo’n handleiding vind je: Compatibele processors en hun plaatsing Fysieke lay-out van het moederbord (foto’s/tekeningen) Logische schema’s van componentverbindingen Een moederbord kies je niet zomaar. Een veelgemaakte beginnersfout is om te sorteren op prijs en dan het goedkoopste moederbord te kiezen. Dit zijn de belangrijkste aandachtspunten: CPU-socket – Moet overeenkomen met je processor. RAM-compatibiliteit – Kijk naar type (DDR4 of DDR5), maximale snelheid en maximale capaciteit. Chipset – Bepaalt welke functies en CPU's ondersteund worden. Vormfactor – Past het in je kast? Twijfel je? Neem een kleinere maat. Aantal RAM-sloten – Hoeveel geheugenmodules kun je plaatsen? Aantal PCIe-sloten – Voor grafische kaart(en), geluidskaart, uitbreidingskaarten. USB-poorten – Aantal en type (USB 2.0, 3.0, USB-C ...). Video-uitgangen – HDMI, DisplayPort (indien geen aparte grafische kaart). Draadloos – Met of zonder ingebouwde WiFi en Bluetooth? Opslag – Ondersteuning voor SATA én M.2/NVMe SSD's? OPTIONEEL: sommige gebruikers hebben een glazen kast en spenderen zelfs extra geld voor een bepaalde kleur moederbord, verlichting ... Zie deze "all white build":
🧠 Denk vooruit! Een toekomstgerichte keuze laat later gemakkelijker upgraden toe. +zie "Waarop letten bij aankoop?" --> belangrijk om in het achterhoofd te houden.]]>4.-moederbord-en-cpu/4.1-moederbord.html4. Moederbord en CPU/4.1 - Moederbord.mdThu, 28 Aug 2025 18:52:02 GMT<figure><img src="media/image-134.png"></figure>'iPhone 15 krijgt usb-c-poort met speciale chip en beperkingen'
In dit hoofdstuk bespreken we de meest gebruikte aansluitingen voor externe en interne componenten bij moderne systemen. We beperken ons tot gangbare standaarden.USB (Universal Serial Bus) is de meest gebruikte aansluiting voor randapparatuur: muizen, toetsenborden, opslag, enzovoort. Voorheen had elk apparaat vaak zijn eigen connector; USB bracht eindelijk uniformiteit. Of dat was toch het idee...

USB‑A: klassieke connector die je vaak drie keer moet draaien 💡 Varianten zoals USB 2.0, 3.0, 3.1, en 3.2 bestaan nog steeds. Let op de blauwe poort vanaf USB 3.X

USB‑B: voorkomt bij grotere apparaten zoals printers of scanners.

USB‑C: kant‑en‑klaar aansluiten, met ondersteuning voor data, video (DisplayPort), audio, netwerkaansluitingen en opladen via Power Delivery. USB4, de modernste USB-standaard, gebruikt enkel Type‑C en ondersteunt tot 80 Gb/s via gecertificeerde kabels

💡 Voorbeeld USB‑C dockingstations: multifunctionele hubs voor beeld, netwerk, opladen en USB‑A via één USB‑C-kabel.
Micro‑USB en Mini‑USB: zeldzamer geworden, ooit populair bij kleinere apparaten. Voornamelijk vervangen door USB-C
Hét fijnste geluid in de hele ICT-wereld blijft toch het moment waarop je een ethernet kabel in de juiste poort steekt. KLIKEthernet biedt via een kabel een stabiele netwerkaansluiting. Ondanks de populariteit van WiFi blijft bedraad internet ongeëvenaard in betrouwbaarheid, snelheid en lage latency. Gebruikssituatie: Gamers, netwerkbeheer, servers of kantoren kiezen vaak bewust voor Ethernet voor optimale performance. In het 6de jaar Netwerkbeheer komen we hier nog uitgebreid op terug.


Voor schermaansluiting zijn er verschillende standaarden: VGA: oudere analoge standaard, betrouwbaar en nog veel gebruikt op servers en oude hardware.

Bij moderne systemen zijn er twee standaarden die het meest worden gebruikt: HDMI en displayport. Op de afbeelding is links displayport en rechts HDMI.

HDMI (High‑Definition Multimedia Interface): de meest gebruikte digitale video‑/audio‑connectie. Moderne versies zoals HDMI 2.1b ondersteunen tot 48 Gbps (4K@60Hz, 8K@30Hz, 10K). HDMI 2.2, gelanceerd in juni 2025, verdubbelt de bandbreedte tot 96 Gbps (4K@480Hz, 16K@60Hz). DisplayPort: populair bij gamers en high-end beeldschermgebruik vanwege hogere bandbreedtes, variabele refresh rates (VRR) en resoluties boven 4K. Veel monitors en GPU’s ondersteunen DP als belangrijkste aansluitoptie. Zie onderstaande tabel voor de verschillen tussen HDMI en DisplayPort - opgepast: nog niet up-to-date met de nieuwste versies.
Elke CPU past enkel op specifieke sockets. Dit type aansluiting verschilt per merk en generatie. In het CPU-gedeelte bespreken we welke sockets compatibel zijn met Intel- en AMD-processors.

Geheugenmodules worden geplaatst in DIMM‑slots (desktop) of SO-DIMM (laptops). Generaties (zoals DDR4, DDR5) bepalen compatibiliteit met het moederbord. Dit bespreken we ook weer verder in het volgende hoofdstuk.


How to install Laptop RAMModerne uitbreidingskaarten (zoals GPU, netwerkkaarten, PCIe‑SSD’s) gebruiken PCIe‑slots. Verbindingen variëren van ×1 tot ×16; krachtige componenten gebruiken ×16 voor meer bandbreedte en stroom. De nieuwste standaard PCIe 7.0 werd in juni 2025 vrijgegeven door de PCI-SIG en bereikt theoretisch tot 512 GB/s over ×16 verbindingen. De norm is echter gericht op AI- en datacenter toepassingen, en vindt voorlopig nog geen ingang in consumentenhardware.




De voeding levert stroom via verschillende kabels. Als je dit bekijkt, dan zal je ongetwijfeld eerst denken: waar dienen in godsnaam al die kabels voor. In principe heb je niet zoveel verschillende soorten en, als je een beetje kijkt wat waar past, kan je het ook niet "verkeerd" insteken.
CPU voedingskabels (bijvoorbeeld 4‑pins of 4+4-pins CPU‑power connectors). Moederbord‑hoofdkabel (20/24-pins). SATA voeding: voeding voor HDD/SSD (klassiek). PCIe voeding: extra voeding die nodig is bij krachtige videokaarten (6‑pins, 8‑pins connectors).
Voor meer krachtige CPU's heb je soms meer voeding nodig dan wat het moederbord kan leveren. Dan kan je deze kabel gebruiken, waar er een versie is van CPU 4 en eentje voor nog meer voeding van CPU 4 + 4. Die laatste versie is voor de meest krachtige CPU's.
Deze grote kabel herken je meteen en dient om het moederbord van stroom te voorzien.
Ook dit is weer een heel herkenbare kabel: namelijk de voeding voor "klassieke" SATA HDD's op SSD's (opslag).
Zoals er op de kabel staat: deze gebruik je om extra voeding te voorzien voor PCIe-kaarten die het nodig hebben, denk vooral aan een grafische kaart bijvoorbeeld.
SATA power-kabel: levert stroom aan HDDs/SSDs. SATA datakabel: transporteert data tussen opslag en motherboard.


Daarnaast zijn er: M.2 SSD’s: pluggen direct in het moederbord zonder kabel. Hierover later meer bij 5.2 - Opslag

PCIe-kaart gebaseerde opslag: aangesloten via PCIe‑slots; komt aan bod bij opslagonderdelen.

Ventilatoren (fans) hebben stroom nodig via fan-headers op het moederbord. Vaak duidelijk gelabeld (bijv. CPU_FAN, SYS_FAN). Raadpleeg de handleiding voor correcte aansluiting.



De CMOS-batterij connector is makkelijk te herkennen op het moederbord. Deze batterij (bijvoorbeeld CR2032) houdt BIOS/firmware-instellingen in stand als de PC uitstaat.

Wanneer je een nieuw stuk hardware aansluit – denk aan een gamecontroller, een toetsenbord of een printer – kan het lijken alsof alles werkt. Er gaan lampjes branden, een geluidje klinkt (bij Windows)... Maar… soms werkt het tóch niet zoals je verwacht. Wat loopt er dan mis?Om dit te begrijpen, moeten we even inzoomen op wat er allemaal gebeurt achter de schermen op het moment dat je een apparaat aansluit. We gebruiken het voorbeeld van een toetsenbord. 🔌 Voorbeeld: Je sluit een toetsenbord aan via USB. De LED van “Num Lock” brandt, je drukt erop, en het gaat aan/uit. Alles lijkt oké – het krijgt stroom. Maar wanneer je typt, verschijnt er niets op je scherm. Dit betekent dat er stroom is en dat de controller in het toetsenbord actief is. Maar de data die jij intypt komt niet terecht in je besturingssysteem. De communicatie loopt dus ergens mis.
Stroom Zodra je de kabel aansluit, voorziet de USB-poort het apparaat van stroom. Dit activeert de hardware intern. Controller (hardware) De controller is een ingebouwde chip in het apparaat die jouw handelingen vertaalt naar digitale signalen. Bijvoorbeeld: als je een toets indrukt, zet de controller dat om in een specifieke “code” die een computer kan begrijpen. Stuur de signalen naar het OS Die signalen worden via de USB-kabel doorgestuurd naar het besturingssysteem (bv. Windows of Linux). Driver (software) De driver interpreteert die signalen en zorgt dat je besturingssysteem begrijpt wat je toestel wil doen. Zonder de juiste driver ziet het OS het signaal niet goed of helemaal niet – alsof je spreekt in een vreemde taal. Controller: Een controller is hardware (een chip in het toestel zelf). Hij vertaalt fysieke input naar digitale signalen. Hij zit o.a. in: toetsenborden, muizen, SSD’s, gamecontrollers, netwerkkabels (Ethernet).

Driver: Een driver is software. Hij vormt de brug tussen de hardware en je OS. Zonder driver: geen communicatie, geen werking.


💡 Vergelijking: De controller is als een technieker in je toestel die alles laat werken qua hardware. De driver is als een tolk tussen je toestel en je besturingssysteem. Wees voorzichtig met het installeren van zogenaamde “driver-updatetools” die beloven automatisch alle drivers te fixen. Veel van deze programma’s bevatten malware of adware. Download je drivers altijd van de officiële site van de fabrikant (zoals Logitech, HP, NVIDIA, AMD…).

]]>2.-hardware-algemeen/2.3-aansluitingen-en-communicatie.html2. Hardware algemeen/2.3 - Aansluitingen en communicatie.mdThu, 28 Aug 2025 18:50:46 GMT<figure><img src="media/image-34.png"></figure>De processor (of CPU – Central Processing Unit) wordt vaak het "hart" van de computer genoemd, maar een betere vergelijking is misschien wel "het brein". De processor voert namelijk alle berekeningen uit en stuurt instructies en data naar andere onderdelen.Ingangen en uitgangen van data verlopen via de CPU, die deze informatie vervolgens doorstuurt naar andere componenten zoals het beeldscherm. De snelheid van je processor heeft dan ook een grote invloed op de algemene prestaties van je computer.De processor is gemakkelijk te herkennen, al zit hij vaak verscholen onder een grote koelventilator (CPU-koeler). Die is nodig omdat de CPU tijdens gebruik erg warm kan worden. 💡 Voorbeelden:
Intel Core i9-14900K – Intel® Core™ i9 processor 14900K
AMD Ryzen 9 7950X3D – AMD Ryzen™ 9 7950X3D Gaming Processor


Een essentieel maar vaak onderschat onderdeel is het moederbord. Veel mensen geven er weinig geld aan uit, omdat het zogezegd geen directe invloed heeft op de prestaties. Dit is echter een grote misvatting!Op het moederbord worden vrijwel alle onderdelen aangesloten. Denk aan USB-, video-, audio-aansluitingen, netwerkmogelijkheden enz. Niet elk moederbord biedt dezelfde functionaliteit of stabiliteit. Een ondoordachte keuze kan achteraf zorgen voor beperkingen, zoals het ontbreken van wifi of Bluetooth.🛠️ Voorbeeld: MSI - Z370-A PRO ATX LGA1151 💡 Moderne moederborden:
ASUS ROG Strix Z790-E Gaming WiFi II – ROG STRIX Z790-E GAMING WIFI II | ROG Strix | Gaming motherboards｜ROG - Republic of Gamers｜ROG Global
MSI MPG B650 Carbon WiFi – MPG B650 CARBON WIFI


RAM (Random Access Memory) wordt gebruikt om tijdelijk data op te slaan die actief door de processor worden verwerkt. Omdat RAM veel sneller is dan een harde schijf, worden geopende programma's in dit geheugen geladen.Hoe meer RAM je hebt, hoe efficiënter je met meerdere of zware toepassingen tegelijk kunt werken. Denk hierbij aan videobewerking, multitasking of zware applicaties. 💡 Voorbeelden:
Corsair Vengeance DDR5 32GB (2x16GB) 6000MHz – VENGEANCE® 32GB (2x16GB) DDR5 DRAM 6000MHz C36 Memory Kit — Black
G.SKILL Trident Z5 RGB DDR5 6400MHz – Desktop Memory (U-DIMM/CU-DIMM) - Trident Z5 RGB (DDR5/Intel XMP) - G.SKILL International Enterprise Co., Ltd.


De grafische kaart (GPU – Graphics Processing Unit) zorgt ervoor dat je beeld krijgt op je scherm. Ze is dus verantwoordelijk voor de grafische interface waarmee je je computer bedient.
Hoewel sommige moderne CPU’s grafische taken kunnen overnemen (zie bv. artikel over Intel i7-7700K zonder GPU), zijn er situaties waarin een aparte videokaart sterk aangeraden is: Gaming Video- en fotobewerking Hoge resoluties of meerdere schermen De grafische kaart neemt deze intensieve taken over, zodat de processor zich op andere processen kan richten. Ook dit onderdeel vereist vaak zware koeling – denk aan één, twee of zelfs drie ventilatoren! 💡 Voorbeelden:
NVIDIA GeForce RTX 4080 SUPER – GeForce RTX 4080 SUPER en RTX 4080 grafische kaarten | NVIDIA
AMD Radeon RX 7900 XTX – Radeon™ RX 7900 XTX


Voor het langdurig bewaren van gegevens gebruiken we een harde schijf. Er bestaan twee hoofdtypes: HDD (Hard Disk Drive): traditionele schijf met bewegende onderdelen SSD (Solid State Drive): modern, sneller, geen bewegende onderdelen Een SSD zorgt voor veel snellere opstarttijden en kortere laadtijden in bijvoorbeeld games of softwaretoepassingen. Hier is dus niet enkel de grootte van belangrijk. 💡 Voorbeelden:
Samsung 990 PRO 2TB NVMe SSD – Samsung 990 Pro | 2TB | Specs | Samsung België
Seagate Barracuda 4TB HDD – Barracuda 3,5-inch harde schijf | Seagate België

De voeding (PSU – Power Supply Unit) voorziet alle computeronderdelen van stroom. Vergelijk het met een adapter: er gaat netstroom (230V) in, en er komen diverse lagere spanningen uit.Voedingen zijn er in twee types: Modulair: je kiest zelf welke kabels je gebruikt Niet-modulair: alle kabels zijn vast aangesloten Een degelijke voeding is cruciaal voor de stabiliteit van je systeem. 💡 Voorbeelden:
Corsair RM850x (2021) – 850 Watt, modulair – RMx Series™ RM850x — 850 Watt 80 PLUS Gold Fully Modular ATX PSU
be quiet! Pure Power 12 M 750W ATX 3.0 – PURE POWER 12 M | 750W silent essential Power supplies from be quiet!

Alle onderdelen worden uiteindelijk in een kast (case) geplaatst. Kasten bestaan in vele maten en vormen, van eenvoudig tot zeer geavanceerd. Sommigen bouwen zelfs hun eigen behuizing.🧰 Denk aan stijl, airflow, uitbreidbaarheid en materiaalkeuze.
battlestations 💡 Voorbeelden:
NZXT H9 Flow – High airflow mid-tower – NZXT | H9 Flow | Dual-Chamber Mid-Tower ATX Airflow Case
Fractal Design Meshify 2 Compact – Meshify 2 Compact — Fractal Design

Een goede koeling is essentieel. Als hardware te warm wordt, kan dit leiden tot instabiliteit of zelfs schade. Voor een goede airflow geldt: Koele lucht wordt vooraan/onderaan aangezogen, en warme lucht wordt achteraan/bovenaan afgevoerd. Er bestaan verschillende soorten koelsystemen: Luchtkoeling: met ventilatoren (fans) Waterkoeling: voor high-performance systemen, zoals gaming op hoog niveau 💡 Voorbeelden:
Noctua NH-D15 – high-end luchtkoeler – NH-D15
Corsair iCUE H150i ELITE LCD XT (waterkoeling) – iCUE H150i ELITE LCD XT Display Liquid CPU Cooler

De CMOS-batterij is een klein batterijtje op het moederbord. Het zorgt ervoor dat systeeminstellingen (zoals BIOS) behouden blijven, ook als de computer uitstaat.📌 Let op: Moet om de 3 à 10 jaar vervangen worden Start je oude computer niet op? Dan is dit vaak de oorzaak

Dit zijn onderdelen die niet essentieel zijn voor de werking van een computer, maar wel belangrijk voor praktisch gebruik - zeker voor standaardgebruikers. Denk aan: Monitor (beeldscherm) Muis Toetsenbord Speakers... Afhankelijk van je gebruik, kunnen deze onderdelen zelfs onmisbaar worden. We spenderen hier niet veel aandacht aan - enkel een monitor wordt nog uitgebreider besproken.]]>2.-hardware-algemeen/2.2-computeronderdelen.html2. Hardware algemeen/2.2 - Computeronderdelen.mdThu, 28 Aug 2025 18:47:50 GMT<figure><img src="media/image-9.png"></figure>o21.nu, SLO) noemen steeds vergelijkbare kenmerken: Zelfstandigheid tonen – niet zomaar alle voorschriften en aanwijzingen volgen Nieuwsgierig zijn en jezelf motiveren Verantwoordelijkheid nemen voor eigen handelen en leren Planning opstellen Doelgericht werken Informatie opzoeken Reflecteren, omgaan met feedback van anderen, evaluatie van je eigen werk Problemen analyseren en oplossen Deze zelfregulering staat in sterk contrast met hoe scholen nog steeds vaak leerlingen behandelen: zitten, zwijgen en wij zullen wel zeggen wat, hoe en wanneer je moet leren. Vroeger dacht men dat leerlingen "lege vaten" waren waar leerkrachten kennis moesten "ingieten" en dat zij alles konden onthouden.Geschiedkundig gezien valt dit te begrijpen: men stoomde leerlingen klaar om brave, gehoorzame werknemers te worden die alles moesten doen wat hun baas zei. De ideale werkkrachten die hun hele leven lang steeds dezelfde taak moesten herhalen. Het enige "leren" vond dan ook plaats op de schoolbanken – nadien was het gedaan.

Gelukkig zijn de tijden nu anders. Personen zijn geen "lege vaten" klaar om kennis op te nemen. Het is niet zo dat "school" de enige plaats is om te leren. Je blijft niet je hele leven lang dezelfde taak uitvoeren. Mensen hebben hun eigen leerproces in handen. Levenslang leren, ook naast school, is erg belangrijk. Je krijgt veel verschillende taken en uitdagingen.Daarom is het zo belangrijk om via zelfregulering je eigen leerproces in handen te kunnen nemen. Ik haal er graag nog eens deze quote bij van Alvin Toffler:
"Easier said than done!" – hoor ik jullie al zeggen. Uiteraard is het zo dat zelfregulering een vaardigheid is die niet gemakkelijk is om te oefenen. Ook zal het de ene dag al beter lukken dan de andere. Gelukkig is er nog ICT om ons te helpen. Hierbij bekijken we enkele tips, specifiek in verband met AI – chatbots die ons kunnen helpen bij zelfregulering.Om ervoor te zorgen dat we niet teveel verschillende tools gebruiken, kiezen we ervoor om nu enkel te werken met ChatGPT en Copilot. Het is vaak handig om zelfs aan beide bots dezelfde vraag te stellen.Gaan deze bots alles overnemen in verband met zelfregulering? Nee, maar ze kunnen ons wel helpen bij een aantal zaken: informatie opzoeken en uitleggen, feedback geven, doelen opstellen, planning maken … Ze nemen een aantal taken over, zodat wij kunnen focussen op het effectief leren.We geven een heel aantal prompts die je kan ingeven:Moeilijk, abstract onderwerp uitleggen in simpele termen en met analogieënEngels: Break down the topic (insert topic here) into smaller, easy-to-understand parts. Use analogies and real-life examples to simplify the concept and make it more relatable.Nederlands: Splits het onderwerp (onderwerp hier invoegen) op in kleinere, beter te begrijpen delen. Leg het uit met analogieën en voorbeelden uit het dagelijks leven om het concept eenvoudiger en duidelijker te maken.Basiskennis snel opbouwen (80-20 principe)Engels: I want to learn about (insert topic here). Give me the most important 20% of information that will help me understand 80% of the topic.Nederlands: Ik wil leren over (onderwerp hier invoegen). Geef me de belangrijkste 20% van de informatie zodat ik 80% van het onderwerp begrijp.Feedback op schrijfstijl, grammatica en spellingEngels: Please review and critique my writing below. Correct grammar and spelling mistakes, and suggest improvements for clarity and style. Show me all changes with explanations.Nederlands: Kan je mijn tekst hieronder nakijken? Controleer op spelling en grammatica, en geef verbeteringen om mijn schrijfstijl en duidelijkheid te versterken. Leg ook uit welke aanpassingen je hebt gedaan en waarom.Feedback op inhoud van een tekstEngels: Please review the following text for content accuracy. Suggest missing information to make the subject clearer.Nederlands: Controleer of de inhoud van onderstaande tekst klopt. Geef suggesties voor eventuele ontbrekende informatie die het onderwerp vollediger en duidelijker maakt.Lange teksten/documenten samenvattenEngels: Summarize the text below and provide a bullet-point list of key insights and main facts.Nederlands: Vat onderstaande tekst samen in een lijst met de belangrijkste inzichten en feiten.Moeilijke teksten herschrijven in eenvoudigere taal (zonder te oversimplificeren)Engels: Rewrite the following text to make it easier for a beginner to understand.Nederlands: Herschrijf onderstaande tekst zodat een beginner het beter kan begrijpen, zonder de inhoud te simpel te maken.Test maken over een onderwerpEngels: Create a test with 5 multiple-choice questions about (subject here). Only give the correct answer after I respond. Explain why the answer is correct or incorrect.Nederlands: Maak een test met 5 meerkeuzevragen over (onderwerp hier invoegen). Geef pas het juiste antwoord nadat ik mijn keuze heb gemaakt en leg dan uit waarom het antwoord juist of fout is.Hulp bij programmerenEngels: Review the following code. Add comments explaining each part, correct errors, explain why, and suggest improvements for efficiency.Nederlands: Controleer onderstaande code. Voeg bij elke sectie commentaar toe over wat het doet. Los fouten op en leg uit waarom. Geef ook tips om de code efficiënter te maken.Hulp bij projecten, planning opstellen, etc.Engels: I want to learn how to (topic here). Please help me by: Listing necessary materials Suggesting interesting learning resources Creating a detailed 3-day learning plan including daily goals and sources Suggesting two more projects to deepen my knowledge after this Nederlands: Ik wil leren over (onderwerp invoegen). Help me door: Een lijst te maken van benodigde materialen Interessante bronnen aan te bevelen om het onderwerp te leren Een gedetailleerd leerplan voor 3 dagen te maken, met doelen en bronnen per dag Twee extra projecten voor te stellen om mijn kennis na afloop verder uit te breiden Of, voor een schoolproject: Ik moet een project maken over (onderwerp invoegen). Kan je het project opsplitsen in kleinere doelen? Voeg per doel ook enkele nuttige bronnen toe die helpen bij het behalen van dat doel.
Google NotebookLM | AI-onderzoekstool en -denkpartnerHet ene probleem is het andere niet en elk probleem kan enorm veel oorzaken hebben en nog meer mogelijke oplossingen. Dit maakt het, zeker in de ICT-wereld, soms enorm moeilijk om een pasklaar stappenplan op te stellen voor een bepaald probleem.Het zelfstandig kunnen oplossen van problemen en jezelf hierbij reguleren is een onmisbare vaardigheid binnen ICT.Voorbeeld: "Mijn internet werkt niet." Hoe zou jij het aanpakken om dit probleem op te lossen?Er zijn veel verschillende soorten stappenplannen die je kunt volgen om een probleem op te lossen. Er is geen "one to rule them all", want elke methode werkt ongeveer op dezelfde manier. Het belangrijkste voordeel van werken met een stappenplan is dat je gestructureerd en consequent te werk gaat. Je pakt elk probleem stapsgewijs aan en zorgt ervoor dat je vergelijkbare problemen in de toekomst sneller kunt oplossen. Dit is heel anders dan wanneer je elk probleem zomaar "snel snel" aanpakt zonder nadenken of structuur.
PLAN Analyse en onderzoek van het probleem / de vraag / de doelstellingen… Herkennen van reeds verworven kennis en vaardigheden Plan uitwerken DO Opzoeken van ontbrekende kennis en informatie Proberen op te lossen volgens plan CHECK Controleren of het probleem, de vraag … opgelost is ACT Opgelost? → Onthouden van informatie + verspreiden Niet opgelost? → PDCA opnieuw beginnen (= cyclisch) We bekijken deze PDCA-cyclus nu in een ICT-context en welke AI-prompts je eventueel kunnen helpen hiermee.

Kennisverschil. Goed doorvragen! Denk altijd na over de volgende mogelijke oorzaken: hardware, software en, zeer belangrijk... de gebruiker. Sla deze laatste oorzaak niet over. Soms is een probleem niet een ICT-probleem, maar enkel een probleem bij de gebruiker. Ook al is een probleem herkenbaar, wil dit niet zeggen dat het elke keer dezelfde oplossing heeft. Laat je niet vangen aan het denken van "snel snel" iets oplossen. Een probleem kan veel oorzaken hebben, afhankelijk van het besturingssysteem, hardware, etc.
Bron: reddit.com/r/talesfromtechsupportEngels: Help me analyze the problem (describe problem). What questions should I ask to understand the possible causes (hardware, software, user)? Suggest a step-by-step plan to tackle this problem.Nederlands: Help me het probleem te analyseren (beschrijf probleem). Welke vragen kan ik stellen om mogelijke oorzaken (hardware, software, gebruiker) beter te begrijpen? Stel een stap-voor-stap plan op om het probleem aan te pakken. Ga zeker op zoek in goede fora. Bookmark nuttige websites. Sla boeken niet over. Plan genoeg tijd in voor deze stap. Soms is een simpel probleem toch niet snel op te lossen. Engels: Suggest reliable sources and online communities where I can find information or solutions for (problem/topic). Help me organize my research so I can test solutions efficiently.Nederlands: Stel betrouwbare bronnen en online communities voor waar ik informatie of oplossingen kan vinden over (probleem/onderwerp). Help me mijn onderzoek te organiseren zodat ik oplossingen efficiënt kan testen.Engels: Help me create a clear step-by-step action plan to carry out the solution for (problem/topic). Nederlands: Help me een duidelijk stap-voor-stap actieplan te maken om de oplossing voor (probleem/onderwerp) uit te voeren. Een goede ICT'er probeert telkens alles gemakkelijker en sneller te maken. Bijvoorbeeld: als je een probleem hebt opgelost, is het ook mogelijk om dit op afstand te doen? Kan je het automatisch laten oplossen? Bijvoorbeeld: Power Automate, eigen scripts … Engels: Help me design a checklist or test criteria to verify if (problem/topic) has been successfully solved. How can I measure or observe the results clearly?Nederlands: Help me een checklist of testcriteria te maken om te controleren of (probleem/onderwerp) succesvol is opgelost. Hoe kan ik de resultaten duidelijk meten of observeren? Instructievideo’s zijn veel nuttiger voor mensen die minder van ICT kennen. Noteer zeker de bronnen van je oplossingen en sla de website als een PDF op, want niet elke website blijft eindeloos online. Bijvoorbeeld: OneNote, eigen blog … Belangrijkste: zoek een manier die voor jou werkt. Engels: Suggest ways to document the solution and share it effectively with others. How can I ensure the fix is sustainable and easy to replicate? Give tips on creating useful guides or videos.Nederlands: Geef suggesties om de oplossing goed te documenteren en effectief te delen met anderen. Hoe zorg ik dat de oplossing duurzaam is en makkelijk herhaalbaar? Tips voor het maken van nuttige handleidingen of video’s zijn welkom.Engels: Suggest ways to automate the solution or make it repeatable with minimal manual effort. What tools or scripts can I use to streamline this process?Nederlands: Geef suggesties om de oplossing te automatiseren of herhaalbaar te maken met zo min mogelijk handmatig werk. Welke tools of scripts kan ik gebruiken om dit proces te vereenvoudigen?]]>1.-algemene-vaardigheden-en-recente-ontwikkelingen/1.4-zelfregulering.html1. Algemene vaardigheden en recente ontwikkelingen/1.4 - Zelfregulering.mdThu, 28 Aug 2025 18:46:46 GMT<figure><img src="media/image-227.png"></figure>
How Search Works
Opmerking: er is een verschil tussen het geïndexeerde web en het deep web. Het deep web bevat pagina’s die niet door zoekmachines worden geïndexeerd. Dit is niet hetzelfde als het dark web. Sommige zoekmachines (zoals DuckDuckGo) proberen delen van het deep web te doorzoeken, maar veel deep web-content is alleen toegankelijk via directe links of speciale browsers/VPN’s. Omdat dit deel van het internet vaak wordt gebruikt voor illegale praktijken, is het voor 99,9% van de gebruikers niet nodig en zelfs risicovol om hier actief te zoeken. Zorg altijd voor goede beveiliging.Google is koning, keizer én god onder de zoekmachines – en met reden. Het is één van de meest complete en gebruiksvriendelijke zoekplatformen. De tips in dit onderdeel richten zich vooral op Google, maar het kan nuttig zijn om dezelfde zoekopdracht ook eens in andere zoekmachines in te voeren. Voorbeeld: vergelijk Google en Ecosia bij dezelfde zoekopdracht: "windows 10 update 1803 resolution problem"

Bing / Microsoft Copilot – Microsofts alternatief voor Google. Sinds november 2023 heet Bing Chat officieel Microsoft Copilot. Het probeert sterk op Google te lijken, maar biedt ook extra AI-functies en integratie met het Microsoft-ecosysteem. DuckDuckGo – Gericht op privacy, zonder advertenties. Ecosia – De “groene” zoekmachine. De opbrengst wordt gebruikt om bomen te planten. Google Scholar – Gericht op wetenschappelijke publicaties. Niet alles is gratis beschikbaar, maar het biedt veel betrouwbare informatie. Voorbeeldvraag: “Hoe moet ik in Excel 2013 een keuzelijst maken?” Kernwoorden = "Excel 2013 keuzelijst" Zoekmachines herkennen vaak zelf de kernwoorden, maar het is effectiever om je zoekopdracht zelf te reduceren tot enkel de belangrijkste termen.Opdracht: Zet de volgende vragen om in kernwoorden: Wie heeft The Da Vinci Code geschreven? Hoe onderstreep je tekst in Word 2016 met een dubbele lijn? Welke film won in 2012 de Oscar voor beste film? Wat is het verschil tussen een Microsoft Surface Pro en een Microsoft Surface Book? Zoeken in een andere taal kan vaak veel meer (en soms relevantere) resultaten opleveren. Vergelijk eens een zoekopdracht in het Nederlands met dezelfde in het Engels.

Google biedt extra zoekhulpmiddelen via de knop "Tools":
Zoeken binnen een specifiek land (bv. België) Beperken tot één taal Filteren op periode Tip: Zoek je naar een recent probleem (bv. na een Windows 11-update), beperk dan tot “afgelopen week” om verouderde resultaten te vermijden.
Je kunt een afbeelding uploaden of de URL invoeren bij Google Afbeeldingen (camera-icoon) om gelijkaardige afbeeldingen te vinden. Je kunt ook een afbeelding naar het zoekveld slepen.
Tools voor afbeeldingen Zoeken op grootte Kleurfilters Type (foto, tekening, icoon) Gebruiksrechten Transparantie Informatie uitsluiten: gebruik - (minteken) beste phone of 2018 -iphone → toont resultaten zonder “iphone” Exacte volgorde: gebruik "..." "Donald Trump" zoekt alleen op die exacte naam. Sociale media: gebruik @ @Twitter "Donald Trump" → resultaten van Twitter Hashtags: gebruik # Met de komst van ChatGPT is AI voor het grote publiek toegankelijk geworden. In dit onderdeel bekijken we specifiek chatbots als hulpmiddel bij informatievaardigheden en het vinden van betrouwbare informatie. Account nodig – inloggen kan bijvoorbeeld met je schoolmail. Werking: ChatGPT is een taalmodel. In de gratis versie is het meestal GPT-3.5, zonder internettoegang. Met het Plus-abonnement krijg je toegang tot GPT-4o en functies zoals browsen op internet en gebruik van plugins/GPTs. Voordelen: Natuurlijke conversatie Sterk in creatieve tekstproductie Mogelijkheid tot actuele informatie (met internettoegang ingeschakeld) Plugins kunnen extra databronnen aanspreken Nadelen: Zonder internettoegang: alleen kennis tot ± 2023 Kan foutieve of verzonnen informatie geven (hallucineren) Antwoorden zonder bronnen als browsen uitstaat Voorbeeld: zonder internettoegang kan ChatGPT bij vragen over recente hardware of software verouderde of onjuiste info geven. Met browsen aan kan het actuele gegevens opzoeken en bronnen tonen.
Gebaseerd op ChatGPT-technologie, mét standaard internettoegang via de Bing-zoekmachine. Extra’s: Bronnen bij antwoorden Actuele data Makkelijk delen/exporteren van resultaten Nadelen: Soms weigering om op bepaalde vragen te antwoorden Functies en mogelijkheden veranderen regelmatig ChatGPT is soms vloeiender in lange, creatieve teksten Kan foutieve of verzonnen informatie geven (hallucineren)
Bij zoekmachines (zoals Google) is het meestal het beste om je vraag terug te brengen tot kernwoorden. Bijvoorbeeld: excel 2013 keuzelijstBij AI-chatbots werkt dat precies omgekeerd: hoe gedetailleerder en duidelijker je instructie, hoe beter het antwoord. Prompt = de volledige instructie of vraag die je aan de AI geeft. Waarom is detail belangrijk bij AI? AI begrijpt context beter dan zoekmachines, maar heeft die context wel nodig om gerichte antwoorden te geven. Meer details = minder ruimte voor verkeerde interpretatie. Je kunt instructies geven over stijl, lengte, doelgroep, voorbeelden, enz. Voorbeeld: Slecht: leg fotosynthese uit Goed: Leg stap voor stap uit hoe fotosynthese werkt, op een manier die geschikt is voor 17-jarige leerlingen, met een voorbeeld van een boom en een schematische uitleg in 5 punten. Tip: Je kunt je prompt altijd verfijnen door vervolgvragen te stellen of extra context toe te voegen. Dit heet iteratief prompten.
ai-prompts · GitHub Topics Wees kritisch en controleer altijd de bronnen. Bepaal vooraf het doel van je vraag en kies de juiste chatbot. Lees het antwoord bewust, pas het toe op je vraag en stel zo nodig extra vragen. Geef voldoende context in je prompt: onderwerp, doel, doelgroep, beperkingen, gewenste vorm. Zie een AI-chatbot niet als een klassieke zoekmachine, maar als een gesprekspartner die instructie nodig heeft. Gebruik AI als aanvulling op andere zoekmethoden, niet als enige bron. ]]>1.-algemene-vaardigheden-en-recente-ontwikkelingen/1.3-informatievaardigheden.html1. Algemene vaardigheden en recente ontwikkelingen/1.3 - Informatievaardigheden.mdThu, 28 Aug 2025 18:46:31 GMT<figure><img src="media/image-215.png"></figure>
Bijna alle innovaties binnen ICT zijn vandaag cloud-based. Denk aan AI, gaming, streaming, enz. Voorbeelden:
• Windows 11 in de cloud? Microsoft wants to move Windows fully to the cloud | The Verge • Microsoft Flight Simulator gebruikt clouddata voor realtime wereldkaarten
https://www.gamerevolution.com/guides/656911-microsoft-flight-simulator-2020-map-size
Microsoft Flight Simulator – Canada World Update TrailerBig Data draait om het verzamelen en analyseren van enorme hoeveelheden gegevens, vaak in real-time. Dankzij smartphones, sociale media en wearables is de hoeveelheid data die dagelijks wordt gegenereerd, gigantisch.Toepassingen:
• Predictive maintenance: slimme tools voorspellen wanneer hardware onderhoud nodig heeft. Lenovo Unveils Enhanced Predictive, Proactive SaaS Tool for Smarter PC Fleet Management - Lenovo StoryHub
• Personalisatie: zoals Netflix- of Spotify-algoritmes. https://sofy.tv/blog/big-data-helped-netflix-series-house-cards-become-blockbuster/ • Gezondheid & verzekeringen: wearables verzamelen medische data. Verzekeraars gebruiken deze info mogelijk voor prijsbepaling.
Watcherr Remote Monitoring Distress Solution
Health Insurers Are Vacuuming Up Details About You — And It Could Raise Your Rates — ProPublica • Politiek & marketing: campagnes worden afgestemd op doelgroepen op basis van gedrag en voorkeuren.Zijn we er al klaar voor? Misschien. Wordt er gigantisch in geïnvesteerd? Absoluut. Bedrijven zoals Apple, Meta en Microsoft zetten zwaar in op brillen en mixed reality. Apple Vision Pro is het nieuwste voorbeeld: een bril die realiteit en digitale lagen combineert.Het is wel het vermelden waard dat VR / AR minder in de focus zit bij bedrijven sinds de grote opkomst van AI.
Toepassingen: • Gaming • Onderwijs • Geneeskunde • Training en simulaties
Meer info: https://www.apple.com/apple-vision-pro/5G is veel sneller, stabieler en kan meer toestellen tegelijk aan. Hierdoor wordt het cruciaal voor:
• Smart cities What is a smart city? | CNBC Explains • IoT (Internet of Things) • Zelfrijdende auto’s
Satellietinternet biedt connectiviteit op afgelegen plaatsen waar geen 5G is. Starlink van Elon Musk is het bekendste project. StarlinkHoeveel satellieten zijn er al denk je? Hoeveel van Starlink?
Live Starlink, SpaceX, Kuiper & GPS Satellite Map
Jonathan's Space Report | Space Statistics
Dit plaatst wel heel veel macht in de handen van 1 bedrijf... Musk ordered shutdown of Starlink satellite service as Ukraine retook territory from Russia | ReutersQuantum computing lijkt nog veraf, maar evolueert snel. Wat is het? • In plaats van bits (0 of 1), werken quantumcomputers met qubits (0 én 1 tegelijk). Waarom belangrijk? • Kan AI-training, simulaties en encryptie volledig heruitvinden. Voorbeelden: • Google Quantum AI • IBM Quantum Experience Meer info:
• https://quantumai.google/
• https://www.ibm.com/quantum
Quantum Computers Explained – Limits of Human TechnologyAI - deze term was voor het grote publiek voor een lange tijd iets dat enkel in sci-fi films bestond. Toen kwam ChatGPT in november 2022 en plotseling kon men praten met een computer! En het reageerde op een zinnige manier! Een grote shock! Maar is ChatGPT wel "AI"? Waarom is er sindsdien zo'n explosie aan "AI" toepassingen ontstaan? Welke toepassingen zijn er allemaal?Vooraleer we de vragen kunnen beantwoorden, moeten we even kijken naar wat "AI" is. "Artificial Intelligence" - als je vraagt wat dit is aan een willekeurig persoon, dan zal het beeld geschetst worden van een "terminator" die de aarde gaat overnemen met een intelligentie die ver boven die van een mens staat.
Uiteraard gaan we ooit moeten buigen voor onze robot overlords, maar die tijd is er nog (lang) niet. Bovendien is "AI" eigenlijk veel meer dan het beeld van een "slimme" computer.AI is eigenlijk een term waaronder veel verschillende soorten AI kunnen vallen - een schaakcomputer is een ander gegeven dan ChatGPT, Dall-E heeft een ander nut dan de Autopilot in een Tesla. AI is een term die de "intelligentie" van hardware / software behandeld. Dit in tegenstelling tot de "intelligentie" van mensen en dieren. Bij AI denkt men meteen aan een "slimme" computer die alles kan, maar er zijn heel wat subdoelen en subcategorieën: problemen oplossen, plannen, beslissingen maken, leren, taalmodellen, robotica, sociale intelligentie, algemene intelligentie …We geven enkel de voorbeelden in functie van de ruimte die we hier hebben om de huidige modellen te bespreken:
General AI = een AI waarbij de intelligentie even groot (general) of groter (superintelligence) is dan die van de mens. Het kan elk probleem oplossen dat je het geeft. De Turing test (https://en.wikipedia.org/wiki/Turing_test) is geen enkel probleem meer. Het is echt een systeem dat op zichzelf kan denken en beslissingen kan nemen. Hier zijn we nog lang niet.
Generative AI = AI systemen die op basis van training (https://en.wikipedia.org/wiki/Machine_learning) op bijvoorbeeld big data, verschillende media kunnen genereren, zoals tekst, afbeeldingen, muziek … ChatGPT, Dall-E, Copilot … zijn hier voorbeelden van. Ze kunnen enkel datgene genereren waarvoor ze getraind zijn en dit vaak via een prompt.
ChatGPT is geen "AI" in de vorm van een general AI. Het is wel onderdeel van "AI" als een brede term. Voor veel mensen voelt ChatGPT wel aan als een general AI, want als je er mee praat, dan reageert het heel natuurlijk. Het voelt aan alsof je met een mens praat ([Turing test?](Turingtest - Wikipedia)), maar het heeft eigenlijk geen "intelligentie". Het doet puur waarvoor het getraind is, namelijk: taal genereren. ChatGPT is dan ook een voorbeeld van een "large language model" (LLM) dat via machine learning een neural network bouwt van allemaal verbonden woorden, mogelijkheden … Op basis van je input berekent het de meest waarschijnlijke output in de vorm van tekst. Het systeem is hier ongelooflijk goed in, vandaar dat het zo natuurlijk aanvoelt. Het is echter (op dit moment) niets meer dan een wiskundig model - het "begrijpt" niet wat het zegt - het kan niet "redeneren". Het is enkel heel erg goed in het doen alsof het dit wel allemaal kan.De training van zo'n AI gebeurt op dit moment nog voornamelijk op hardware van grote bedrijven. Je bent dan ook volledig afhankelijk van wat het bedrijf zegt dat je wel of niet mag doen met het systeem. Er zijn echter ook steeds meer voorbeelden van AI die getraind kunnen worden op je eigen systeem, zeker als je processor, maar vooral je GPU dit aankan (zie voorbeelden van AI verder).


Twee grootste redenen:• De kosten/ tijd om zo'n LLM te trainen is tien tot honderd keer lager dan enkele jaren geleden. • Sinds de release van ChatGPT voor het publiek is er veel meer interesse in AI gekomen: meer investeringen, meer mensen die thuis hun eigen mini versies maken, meer inzetbaarheid in andere velden …• Generative AI: systemen die tekst, beelden, muziek of code genereren op basis van trainingsdata (vb. ChatGPT, DALL-E, Midjourney).• Large Language Models (LLMs): taalmodellen zoals ChatGPT, die antwoorden genereren op basis van waarschijnlijkheid. Het is dus een voorbeeld van een generative AI.Toepassingen: • Tekst
https://office.com/chat
https://openai.com/ • Afbeeldingen
https://office.com/chat
https://openai.com/
Easy Diffusion v3 | A simple 1-click way to create beautiful images on your computer, by installing Stable Diffusion. No dependencies or technical knowledge required • Video
Gemini AI-videogenerator mogelijk gemaakt door Veo 3
Sora | OpenAI
https://pika.art/ • Audio
Free Text to Speech & AI Voice Generator | ElevenLabs
https://suno.com/ • Code
GitHub Copilot in VS Code
JetBrains AI | Intelligent Coding Assistance, AI Solutions, and More

Future Tools - Find The Exact AI Tool For Your Needs
https://theresanaiforthat.com/AI schuift stilaan op van "generatief" naar autonome AI-systemen (zoals AutoGPT of Devin) die zelfstandig doelen nastreven en taken automatiseren. Denk aan AI die zelf op internet surft, informatie verzamelt en acties uitvoert.Voorbeelden:
• Devin (AI software engineer): Devin | The AI Software Engineer
• Use agent mode in VS CodeAI hoeft niet meer in de cloud. Dankzij tools als Ollama, LM Studio en hardware-optimalisatie kunnen modellen lokaal draaien op pc of smartphone. • Lokale modellen: LLaMA, Mistral, Gemma, Phi-3 … • Apple’s AI in iOS 18: privé, on-device AI (Apple Intelligence) Meer info:
• https://ollama.com/
• LM Studio - Download and run LLMs on your computerHet is moeilijk om te geloven, maar de data van het internet is zo goed als opgebruikt door AI voor training. Robotica en de koppeling van camera's, microfoons ... kunnen waardevolle extra bronnen zijn van data. Beide systemen - AI en robotica, gaan er hierdoor op vooruit. AI gebruikt de data en robotica gebruikt de AI.
De Uncanny valley - Wikipedia komt zo wel erg dichtbij...
Protoclone: Bipedal Musculoskeletal Android V1
https://www.youtube.com/watch?v=ygTIrYDFqZQ
Optimus - Gen 2 | TeslaDe EU werkt aan wetgeving (AI Act) om AI-systemen te reguleren op basis van risico. • Transparantie en veiligheid verplicht bij "hoog risico" AI. • Discussie: Moeten AI-bedrijven transparant zijn over hun modellen? Meer info:
• https://artificialintelligenceact.eu/
• Artificial intelligence act - ConsiliumAI maakt realistische video’s, stemmen en avatars mogelijk. Dat opent de deur voor creativiteit, maar ook voor misbruik (fake news, deepfakes). Voorbeelden:
• https://openai.com/sora
• https://www.pika.art/
• https://www.elevenlabs.io/De race om AI is ook een race om chips. Zonder krachtige GPU's geen AI. Nvidia is vandaag een van de meest waardevolle bedrijven ter wereld, dankzij hun dominantie in AI-hardware.
NVIDIA (NVDA) - Market capitalization
Top 15 Countries by GDP in 2024 | Global PEO Services

https://www.demorgen.be/nieuws/hoe-een-algoritme-fatale-gevolgen-had-voor-slachtoffers-van-huiselijk-geweld-in-spanje-het-neemt-de-verantwoordelijkheid-weg~bea2585c/
https://www.demorgen.be/snelnieuws/nederlandse-rechter-gebruikte-chatgpt-bij-vonnis~b27e936c/
Minority Report - Trailer




• https://tweakers.net/ = meer focus op "hardware"
• https://www.techradar.com/ = "populair" ICT-nieuws
• https://gizmodo.com/ = algemeen "technologie" nieuws - breder dan enkel "ICT"
• https://www.theverge.com/tech = nieuws uit de ICT-wereld, ook bijvoorbeeld artikels over de bedrijven, personen achter een technologie ...
• https://techcrunch.com/ = idem The Verge
• https://www.wired.com/ = idem The Verge • Twitter - “tech” / “cybersecurity” lijst • Nerdland - Jeroen Baert]]>1.-algemene-vaardigheden-en-recente-ontwikkelingen/1.2-recente-ontwikkelingen.html1. Algemene vaardigheden en recente ontwikkelingen/1.2 - Recente ontwikkelingen.mdThu, 28 Aug 2025 18:45:07 GMT<figure><img src="media/image-189.png"></figure>http://curriculumvandetoekomst.slo.nl/21e-eeuwse-vaardigheden
Deze vaardigheden gebruik je elke dag. Als je bijvoorbeeld gamet en je moet samenwerken tegen een ander team, dan ben je aan het samenwerken, communiceren, problemen aan het oplossen … Wil je zelf een video maken en uploaden, dan gebruik je creatief denken, ICT-basisvaardigheden, zelfregulering … Je merkt het al, je gebruikt deze vaardigheden heel vaak door elkaar en zonder dat je het zelf beseft.Toch willen we even stilstaan bij drie groepen vaardigheden die we belangrijk vinden voor de komende jaren tijdens de lessen van informatica: problemen oplossen, computational thinking, informatievaardigheden en zelfregulering. Problemen oplossen + computational thinking oefenen we in tijdens de projectweken en stage.Informatievaardigheden en zelfregulering gaan we nu behandelen samen met recente ontwikkelingen op vlak van ICT die ons hiermee kunnen helpen.]]>1.-algemene-vaardigheden-en-recente-ontwikkelingen/1.1-inleiding.html1. Algemene vaardigheden en recente ontwikkelingen/1.1 - Inleiding.mdThu, 28 Aug 2025 18:43:35 GMT<figure><img src="media/image-184.png"></figure>index.htmlindex.mdThu, 28 Aug 2025 18:43:08 GMT<figure><img src="media/image.png"></figure>History of computers - A Timeline
History of Computers (part 2) - A Timeline]]>2.-hardware-algemeen/2.1-inleiding.html2. Hardware algemeen/2.1 - Inleiding.mdSun, 10 Aug 2025 07:01:02 GMTSnelheid geeft aan hoeveel gegevens er per tijdseenheid kunnen worden verwerkt (bv. per seconde). Bijvoorbeeld: 1 MB/s betekent dat er per seconde 1 megabyte aan gegevens verwerkt kan worden. Je kunt elke eenheid uit het onderdeel "capaciteit" koppelen via "/s" of "ps" om snelheid aan te geven: MB ➝ MB/s of MBps GB ➝ GB/s of GBps
Zie bijvoorbeeld: Speedtest by Ookla - The Global Broadband Speed Test om je internetsnelheid te testen.Je zou denken: ook dat kan ik gemakkelijk vergelijken, maar aan snelheid zijn er meerdere begrippen gekoppeld die een vergelijking moeilijker maken. Daarnaast, wordt de snelheid ook niet altijd weergeven in "bytes per seconde":

Het is duidelijk dat het niet even gemakkelijk is om onderdelen te vergelijken op vlak van snelheid. We leren nu een algemeen vergelijkingskader dat je kan toepassen. Opgepast: soms zijn er specifieke zaken per onderdeel die ook nog een invloed hebben op snelheid (bijvoorbeeld bij CPU: het aantal kernen/ threads) - dit bespreken we bij het hoofdstuk van dat specifiek onderdeel.Als voorbeeld gaan we de volgende twee onderdelen vergelijken:ASUS TUF Gaming Radeon RX 9070 OC grafische kaart (+- 700 euro) 2518 MHz geheugensnelheid GDDR6 256 bit GIGABYTE AORUS GeForce RTX 5060 Ti ELITE 16G (+- 570 euro) 1,75 GHz geheugensnelheid GDDR7 128 bit Een klok is een onderdeel van een processor, grafische kaart enz., en bepaalt wanneer data moet worden gelezen. Zonder klok weet een computer niet wanneer hij een bit moet verwerken. Een hogere kloksnelheid betekent dus dat er sneller data wordt verwerkt. Zie het als een ritme of tempo waarop instructies worden uitgevoerd. Voorbeeld:De kloksnelheid wordt uitgedrukt in Hertz (Hz). Eén Hertz betekent dat er één keer per seconde data verwerkt wordt: 1 Hz = 1 cyclus per seconde 1 MHz = 1 000 000 cycli per seconde 1 GHz = 1 000 000 000 cycli per seconde
Wat is overclocken?Bij sommige processors zoals de Intel Core i9 7980XE is de klok unlocked. Dat betekent dat je via software de kloksnelheid kunt verhogen (overclocken) voor betere prestaties (bijvoorbeeld in games).⚠️ Let op: overclocken verhoogt ook het risico op crashes of oververhitting. Het tegenovergestelde, underclocken, verlaagt de snelheid voor minder verbruik en warmte.
⚠️ Belangrijk: De kloksnelheid alleen vertelt niet alles over de prestaties. Andere factoren zoals het aantal kernen, threads, cache-geheugen en controller beïnvloeden dit ook. Enkel vergelijken op basis van kloksnelheid noemen we de Megahertz-mythe.
📺 Steve Jobs over de Megahertz-mythe – Steve jobs talking about the Megahertz Myth We moeten dus nog met enkele termen rekening houden:Nog een term die we kunnen gebruiken bij het vergelijken van snelheden is "transfers". Hiermee bedoelen we het aantal operaties die per seconde kunnen worden verstuurd/ ontvangen. T/s = Transfers per seconde MT/s = Megatransfers per seconde GT/s = Gigatransfers per seconde Veel mensen verwarren kloksnelheid met transfersnelheid. Onterecht! Met technieken als DDR (Double Data Rate) of QDR (Quad Data Rate) kunnen er namelijk meerdere operaties per kloktik uitgevoerd worden. Bekijk het als een technologie die toelaat om meerdere keren per kloktik data te kunnen verwerken (data rate). DDR SDRAM op 100 MHz ➝ 200 MT/s Celeron D met FSB 133 MHz en QDR ➝ 532 MT/s
Opgepast: je behoudt dus "M" of "G" als je de omzetting doet: DDR SDRAM op 100 MHz ➝ 200 MT/s Celeron D met FSB 133 MHz en QDR ➝ 532 MT/s Kloksnelheid * data rate bepaalt dus hoe snel er data wordt verwerkt.De busbreedte bepaalt hoeveel data er per transfer verzonden wordt. Die wordt uitgedrukt in bits: 32 bit 64 bit 128 bit 🔢 Vergeet niet: 8 bits = 1 byte. Als je de snelheid in bytes wil weten, deel je door 8. Voorbeelden: PCI-bus – 33 MHz SDR – 32 bit: 33 MHz * 1(SDR) = 33 MT/s 33 MT/s * 32 bit = 1056 Mb/s / 8= 132 MB/s Celeron D – 133 MHz QDR – 64 bit: 133 MHz * 4 (QDR) = 532 MT/s 532 MT/s * 64 bit = 34.112 Mb/s / 8 = 4264 MB/s Na berekeningen kunnen snelheden worden weergegeven in verschillende eenheden: MB/s = Megabytes per seconde GB/s = Gigabytes per seconde Voor correcte vergelijking: 📏 Zet alles om naar dezelfde eenheid (bijv. MB/s of GB/s) ASUS TUF Gaming Radeon RX 9070 OC Geheugenklok: 2518 MHz Geheugentype: GDDR6 (×8) Busbreedte: 256 bit GIGABYTE AORUS GeForce RTX 5060 Ti ELITE 16G Geheugenklok: 1,75 GHz Geheugentype: GDDR7 (×16) Busbreedte: 128 bit ① Bepaal de kloksnelheid RX 9070 OC: 2518 MHz RTX 5060 Ti: 1,75 GHz ② Vermenigvuldig met datarate (aantal transfers per klok) RX 9070 OC (GDDR6 = ×8): 2518 MHz × 8 = 20.144 MT/s RTX 5060 Ti (GDDR7 = ×16): 1,75 GHz × 16 = 28 GT/s ③ Vermenigvuldig met de busbreedte (bit per transfer) RX 9070 OC: 20.144 MT/s × 256 bit = 5.156.864 Mb/s RTX 5060 Ti: 28 GT/s × 128 bit = 3584 Gb/s ④ Deel door 8 om bits naar bytes om te zetten RX 9070 OC: 5.156.864 Mb/s ÷ 8 = 644.608 MB/s RTX 5060 Ti: 3584 Gb/s ÷ 8 = 448 GB/s ⑤ Zet alle eenheden om naar dezelfde standaard (GB/s) RX 9070 OC: 644.608 MB/s ÷ 1000 = 644,6 GB/s RTX 5060 Ti: 448 GB/s (al in juiste eenheid) ✅ Conclusie in tabelvorm🧠 Interpretatie 🔍 Ondanks de nieuwere GDDR7-technologie en hogere datarate bij de RTX 5060 Ti, biedt de RX 9070 OC een hogere bandbreedte dankzij de bredere 256-bit bus en hogere effectieve transfersnelheid. Zie ook - bij bandwith
GIGABYTE RX 9070 GAMING OC Specs | TechPowerUp GPU Database
NVIDIA GeForce RTX 5060 Ti 16 GB Specs | TechPowerUp GPU DatabaseWanneer er snelheidsverschil is tussen componenten (bv. processor en RAM), bepaalt de traagste component de uiteindelijke snelheid.Cache is een klein, snel geheugen dat dat verschil opvangt: Processorcache (om de kloof met RAM te verkleinen) - CPU is namelijk veel sneller Cache in browser (om websites sneller te laden)
Nu je de theorie kent, zou je zelf snelheden kunnen berekenen. Maar dat zijn theoretische snelheden. In de praktijk is er meer nodig: benchmarks.Benchmarks zijn tests die meten hoe snel een component werkt tijdens realistische taken. Bekijk het dus als een echte test die in de praktijk de snelheden weergeeft en vergelijkt met soortgelijke onderdelen. Bijvoorbeeld: RAM benchmark, grafische kaart benchmark, totale systeembenchmark... Gebruik benchmarks om: Bottlenecks te vinden (bv. trage grafische kaart) Te vergelijken op basis van werkelijk gebruik (gamen, videobewerking...) Beslissingen te maken die passen bij jouw noden

Er zijn heel veel verschillende soorten programma's die benchmarks kunnen doen. Zo heb je er die één onderdeel testen, bijvoorbeeld enkel het RAM geheugen, de harde schijf … Of programma's die alles testen. Als blijkt dat de benchmark van jouw processor goed is, maar deze van de grafische kaart tegenvalt, dan kan het de moeite zijn om de grafische kaart te actualiseren (de grafische kaart is dan de bottleneck). Uiteraard moet je steeds rekening houden met het beoogde gebruik (voor kantoortoepassingen is de grafische kaart minder van belang, dan voor videobewerking), kostprijs en performantie. Hierover gaan we het later meer hebben, dat je een goede keuze kunt maken voor welk beoogd gebruik.
Test zeker bv Home - UserBenchmark en CrystalDiskMark - Crystal Dew World [en] eens uit.
⚠️ Let op: sommige fabrikanten "optimaliseren" voor benchmarks. Resultaten zijn dus niet altijd neutraal. Zie bv. Huawei-benchmarkschandaal.Stappenplan berekening snelheid:① Noteer de kloksnelheid Meestal opgegeven in MHz of GHz ② Vermenigvuldig met de datarate-factorGebruik de vermenigvuldigingsfactor uit de tabel hieronder: ⚠️ MT/s = Megatransfers per seconde ⚠️ GT/s = Gigatransfers per seconde Hou de eenheid aan die past bij je klok (MHz → MT/s, GHz → GT/s) ③ Vermenigvuldig met de busbreedte Busbreedte wordt opgegeven in bits (bv. 64 bit, 128 bit, 256 bit) Je krijgt nu een snelheid in Mb/s (Megabits per seconde) of Gb/s (Gigabits per seconde) ④ Deel door 8 om bits naar bytes om te zetten 1 Byte = 8 bits Resultaat is nu in MB/s of GB/s (megabytes of gigabytes per seconde) ⑤ Maak de eenheden gelijk (indien nodig)Om onderdelen goed te kunnen vergelijken, zet je alles om naar dezelfde eenheid. RX 9070 OC: 644.608 MB/s ÷ 1000 = 644,6 GB/s RTX 5060 Ti: 448 GB/s (al in juiste eenheid) Voorbeeld tabel:🧮 Samenvattende formule Bandbreedte (in GB/s) = Kloksnelheid × Datarate × Busbreedte ÷ 8 Zorg dat je eerst dezelfde eenheden gebruikt om te vergelijken ]]>3.-capaciteit-en-snelheid/3.2-snelheid.html3. Capaciteit en snelheid/3.2 - Snelheid.mdSat, 02 Aug 2025 07:03:02 GMT<figure><img src="media/image-121.png"></figure>


Een bit is de kleinste eenheid in een computer. Het stelt één enkel symbool voor: 0 of 1. Je kan het vergelijken met een lamp: 0 = uit 1 = aan
Omdat computers werken met het [binaire talstelsel](Binair - Wikipedia), worden alle data (tekst, beeld, geluid...) uiteindelijk opgeslagen als een reeks nullen en enen. 💡 Opdracht: Download de portable versie van Binary Viewer (te vinden via classwork). Zet eerst de volgende instelling op "binary":
Open eens de bestanden a.txt, aba.txt en hartje.txt en kijk naar wat deze zijn in binaire weergave. Wat valt je op aan de binaire weergave? Je kan ook de omzetting omgekeerd doen: van binair terug naar het origineel:
Text to Binary Converter
Binary to Text Translator
Binary to Image Converter - Capitalize My Title
Binary to Image Converter - Capitalize My Title Een bitreeks is een opeenvolging van bits (nullen en enen) die samen informatie voorstellen. Omdat een enkele bit (0 of 1) erg weinig informatie kan bevatten, worden bits meestal gecombineerd tot grotere reeksen.Bijvoorbeeld: 0101110101 = 10 bits = 10 b 0101110101111011 = 16 bits = 16 b Let goed op: een bit stel je voor met een kleine letter "b" Met meerdere bits kunnen computers veel meer unieke combinaties maken. Hoe langer de bitreeks, hoe meer mogelijkheden: 1 bit → 2 mogelijkheden (0 of 1) 2 bits → 4 mogelijkheden (00, 01, 10, 11) 3 bits → 8 mogelijkheden (van 000 tot 111) ... 8 bits = 256 combinaties (van 00000000 tot 11111111) Aantal mogelijkheden = 2^n, waarbij n het aantal bits is.Voorbeeld: 16 bits → 2¹⁶ = 65.536 mogelijkheden 32 bits → 2³² = 4.294.967.296 mogelijkheden 64 bits → 2⁶⁴ = 18.446.744.073.709.551.616 mogelijkheden
Dit betekent dat je met 8 bits al één letter, cijfer of symbool kan voorstellen (zoals de letter A of het cijfer 7), volgens een standaard zoals [ASCII](ASCII (tekenset) - Wikipedia).Bitreeksen worden in computers gebruikt voor alles: Tekst: elke letter wordt als een bitreeks opgeslagen. Afbeeldingen: de kleur van elke pixel is een reeks bits. Geluid: geluidsgolven worden omgerekend naar binaire waarden. Programma’s en bestanden: alles wat je op een computer opslaat of uitvoert is eigenlijk een grote reeks bits. Bijvoorbeeld: De letter A in ASCII = 01000001 (8 bits) De tekst "Hi" = 01001000 01101001 (2 × 8 bits) De bitruimte is het aantal bits dat beschikbaar is om gegevens op te slaan of te verzenden. Dit aantal ligt vaak vast in systemen of protocollen. De bitruimte bepaalt hoeveel verschillende waarden je kunt voorstellen met een bitreeks.De beperking van bitruimte speelt een rol in veel technische ontwikkelingen: Besturingssystemen (OS): Een 32-bit OS kan maximaal 4 GB RAM aanspreken (omdat 2³² = 4.294.967.296 bytes). Daarom schakelden computers over naar 64-bit systemen, die véél meer geheugen aankunnen. Muziek: Kleuren en beeld: Bij digitale afbeeldingen spreekt men over kleurdiepte. Een afbeelding met 8-bit kleurdiepte kan 256 kleuren tonen; bij 24-bit zijn dat 16,7 miljoen kleuren.



Samengevat:Meer bitruimte = ✅ Meer mogelijkheden ✅ Grotere nauwkeurigheid ✅ Meer geheugen of data tegelijk verwerkbaar ✅ Meer mogelijkheden qua "kwaliteit"Vroeger werd in veel computersystemen het jaartal alleen met 2 cijfers opgeslagen, om ruimte qua bits te besparen. 98 = 1998 99 = 1999 00 = ... 1900? of 2000? Bij de overgang naar 2000 werd 01-01-2000 opgeslagen als 01-01-00, wat ook kon verwijzen naar 01-01-1900. Dit kon leiden tot: Foutieve datums (bijv. "1 januari 1900" in plaats van 2000) Rekenfouten met tijd (leeftijd = -100 jaar) Software die crashte of verkeerde beslissingen nam
Veel systemen in banken, luchthavens, elektriciteitsnetwerken en overheden vertrouwden op die oude tijdnotatie. Zonder dat je het mogelijk beseft, is tijd enorm belangrijk voor de werking van een systeem. Als die zouden falen, kon dat enorme gevolgen hebben: Financiële systemen die fouten maken met renteberekeningen Vliegtuigen of treinverkeer dat verstoord raakt Medische apparatuur die onbetrouwbaar wordt Er is wereldwijd miljarden dollars/euro’s geïnvesteerd in: Opsporen van kwetsbare systemen Aanpassen van software Testen en simuleren van de overgang naar 2000 Dankzij die enorme inspanning zijn de meeste fouten tijdig opgelost vóór 1 januari 2000. Dit allemaal dus voor de besparing op enkele kleine bits ...We hebben al gezien dat een bit het kleinste stukje informatie is: een 0 of een 1.Maar in de praktijk werkt een computer niet met losse bits, zeker niet bij het lezen of schrijven van gegevens in het geheugen. Een computer leest of schrijft altijd minstens 8 bits tegelijk. Zo'n groepje van 8 bits noemen we een byte. 💡 Een handig ezelsbruggetje: Byte = “by eight” → 8 bits Dus: 1 byte = 8 bits 16 bits = 2 bytes = 2 B Let op het verschil in notatie: b = bit B = byte
Verwarring tussen [SI-eenheden](SI-stelsel - Wikipedia) (1000) en binaire eenheden (1024)Wanneer je een USB-stick of harde schijf koopt, zie je op de verpakking bijvoorbeeld: “4 TB opslagruimte” Maar als je de schijf aansluit op je Windows-computer, zie je plots minder ruimte. Waarom?
Dat komt door een verschil in hoe fabrikanten en Windows besturingssystemen rekenen met veelvouden van bytes. 💡 Fabrikanten gebruiken SI-eenheden 💻 Windows gebruikt binaire eenheden, maar noemt ze FOUTIEF nog steeds "GB" of "TB" → verwarrend! Voorbeeld: harde schijf van 4 TB Volgens de fabrikant: 1 TB = 1.000.000.000.000 bytes 4 TB = 4.000.000.000.000 bytes Windows rekent met 1024 (binaire manier): 1 "binaire TB" = 1024³ = 1.099.511.627.776 bytes 4.000.000.000.000 bytes ÷ 1.099.511.627.776 ≈ 3,64 TB 📉 Gevolg: Je ziet dus maar 3,64 TB in Windows, terwijl er 4 TB op de verpakking staat. Maar er is niets 'kwijt' — het is gewoon een andere manier van rekenen en een foute naam die Windows gebruikt.Apple (macOS) en veel Linux-distributies hebben de afgelopen jaren gekozen om wél duidelijk te zijn: ze tonen opslag in SI-eenheden (×1000), net zoals de fabrikant. ✅ macOS en Linux gebruiken óf de juiste termen (GiB), óf passen zich aan de fabrikant aan ❌ Windows gebruikt binaire eenheden, maar blijft de naam "GB/TB" gebruiken → verwarring Je mag onderstaande tabel gewoon blijven gebruiken voor onze lessen dit jaar, maar weet wel dat het achterliggend binnen Windows niet klopt… ]]>3.-capaciteit-en-snelheid/3.1-capaciteit.html3. Capaciteit en snelheid/3.1 - Capaciteit.mdFri, 01 Aug 2025 09:10:47 GMT<figure><img src="media/image-101.png"></figure>